Xã hội học là ngành khoa học nghiên cứu đời sống chung của con người: người ta kết thành nhóm ra sao, cư xử với nhau theo những khuôn phép nào, vì sao gia đình, trường học, làng xóm hay thành phố đổi khác qua từng thế hệ. Nói theo kiểu sinh viên năm nhất, ngành xã hội học đi tìm quy luật nằm sau những chuyện tưởng như rất riêng của mỗi người. Tiếng Anh gọi môn này là sociology.
| Nghĩa ngắn | Khoa học về xã hội, các nhóm người và quan hệ giữa họ |
| Gốc từ | Hán Việt: xã hội (社會) + học (學); tiếng Anh sociology, ghép gốc Latin socius (người cùng đi, bạn) với gốc Hy Lạp logos (lời, học thuyết) |
| Người đặt tên | Auguste Comte (Pháp), dùng thuật ngữ này năm 1838 |
| Thuộc nhóm | Khoa học xã hội, đứng cạnh tâm lý học, nhân học, kinh tế học |
Xã hội học nhìn thấy gì?
Thử đứng ở cổng một trường tiểu học lúc tan buổi chiều. Người qua đường chỉ thấy phụ huynh đón con. Người học xã hội học sẽ đếm: bao nhiêu em được mẹ đón, bao nhiêu em được bố đón, bao nhiêu em ngồi sau xe ông bà, bao nhiêu em tự đạp xe về. Đếm ở mười trường, ở cả thành phố lẫn nông thôn, rồi đặt các con số cạnh nhau, họ bắt đầu thấy những khuôn mẫu mà không gia đình riêng lẻ nào nhận ra: việc chăm con đang chia cho ai, khu nào phụ huynh làm ca kíp, nơi nào người ta yên tâm để trẻ tự đi.
Đó là cách ngành này làm việc. Theo Wikipedia tiếng Việt, xã hội học là khoa học về các quy luật hình thành, vận động và phát triển của xã hội, cùng cách những quy luật ấy tác động đến cá nhân, nhóm, giai cấp, dân tộc. Tài liệu tiếng Anh thường định nghĩa gọn hơn: nghiên cứu một cách khoa học về xã hội loài người, về hành vi, quan hệ và tương tác giữa người với người. Hai cách nói gặp nhau ở một điểm: đối tượng của xã hội học không phải một con người đơn lẻ mà là quan hệ giữa người với người và những thiết chế mà họ cùng dựng nên.
Vì sao ngành này ra đời ở thế kỷ XIX?
Châu Âu thế kỷ XIX là một công trường lớn. Máy móc kéo nông dân ra thành phố, xưởng dệt mọc lên cạnh những khu nhà ổ chuột, các cuộc cách mạng làm lung lay trật tự cũ. Những câu hỏi về xã hội trước đó nằm rải rác trong triết học, sử học, đạo đức học; đến lúc này, nhiều người thấy cần một môn riêng để nhìn thẳng vào những biến động ấy.
Auguste Comte là người đặt tên và vận động cho môn học mới. Ông muốn nghiên cứu xã hội bằng phương pháp quan sát, so sánh như khoa học tự nhiên, nên có lúc gọi nó là “vật lý học xã hội”. Comte chia xã hội học thành hai phần: phần tìm hiểu cái gì giữ cho xã hội đứng vững và phần tìm hiểu cái gì làm nó biến đổi. Ít lâu sau, Karl Marx, Émile Durkheim, Max Weber đặt thêm những nền móng khác nhau: Marx chú ý tới giai cấp và kinh tế, Durkheim coi “sự kiện xã hội” là thứ có thể khảo sát như một vật thể, Weber tìm hiểu ý nghĩa mà con người gán cho hành động của mình.
Dần dần xã hội học có khoa riêng trong các trường đại học, và kết quả của nó đi vào đời sống qua các cuộc điều tra dân số, khảo sát mức sống, nghiên cứu thị trường, đánh giá trước khi ban hành một chính sách.
Ống kính xã hội học soi vào đời thường
Phần lớn đề tài của ngành nghe rất gần gũi. Vài ví dụ một sinh viên có thể chọn làm tiểu luận:
- Vì sao học sinh thành phố học thêm nhiều hơn học sinh nông thôn, và chuyện đó ảnh hưởng gì tới khoảng cách điểm thi?
- Tuổi kết hôn trung bình của thanh niên thay đổi thế nào trong hai mươi năm qua?
- Một trào lưu trên mạng lan từ nhóm nào sang nhóm nào, ai là người khởi động?
- Gia đình ba thế hệ ở chung một mái nhà đang ít dần đi ra sao khi người trẻ rời quê lên phố lập nghiệp?
Để trả lời, nhà xã hội học dùng bảng hỏi khảo sát hàng nghìn người, phỏng vấn sâu vài chục người, quan sát tại chỗ (có khi sống cùng cộng đồng nhiều tháng), hoặc phân tích những bộ số liệu lớn về cơ cấu dân số theo tuổi và giới tính. Ngành chia thành nhiều nhánh: gia đình, giáo dục, đô thị, nông thôn, giới, truyền thông, sức khỏe…
Xã hội học, tâm lý học hay công tác xã hội?
Ba ngành này hay bị gộp làm một khi học sinh chọn nguyện vọng đại học. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau:
| Xã hội học | Tâm lý học | Công tác xã hội | |
|---|---|---|---|
| Nhìn vào | Nhóm, cộng đồng, thiết chế | Tâm trí và hành vi của từng người | Người và nhóm đang gặp khó khăn |
| Câu hỏi điển hình | Vì sao nhóm này nghỉ học sớm hơn nhóm kia? | Em học sinh này lo âu vì điều gì? | Làm sao giúp gia đình này cho con trở lại lớp? |
| Thiên về | Nghiên cứu, phân tích | Nghiên cứu và trị liệu, tư vấn | Hành động, hỗ trợ trực tiếp |
Ranh giới không cứng: có hẳn một nhánh tâm lý học xã hội đứng giữa hai bên, và người làm công tác xã hội dùng kết quả của xã hội học hằng ngày. Ai muốn đi sâu vào phía cá nhân có thể đọc thêm về ngành nghiên cứu tâm trí và hành vi con người.
Có một câu đùa quen thuộc trong giới sinh viên ngành này: với họ, chuyện ai rửa bát sau mâm cơm ngày Tết cũng là một đề tài nghiên cứu về phân công lao động theo giới.
Chọn ngành, đọc sách và đôi điều về xã hội học
Ngành xã hội học là gì và học những môn nào?
Ở đại học, ngành xã hội học đào tạo người nghiên cứu các vấn đề xã hội. Sinh viên học lý thuyết xã hội học, lịch sử tư tưởng, phương pháp điều tra, thống kê, cùng các môn gần như nhân học, tâm lý học xã hội, rồi chọn chuyên sâu một nhánh như gia đình, đô thị hay truyền thông.
Học xã hội học ra trường làm gì?
Các hướng thường gặp: nghiên cứu tại viện, trường đại học; nghiên cứu thị trường cho doanh nghiệp; làm cho các dự án phát triển cộng đồng, tổ chức phi chính phủ; tư vấn chính sách; làm truyền thông, nhân sự. Mỗi trường có thế mạnh riêng nên nên đọc kỹ chương trình đào tạo trước khi đăng ký.
Xã hội học tiếng Anh là gì?
Là sociology; nhà xã hội học là sociologist. Tính từ sociological nghĩa là “thuộc về xã hội học”, ví dụ a sociological survey là một cuộc khảo sát xã hội học.
Xã hội học có phải là triết học không?
Không. Xã hội học tách ra từ dòng suy tư triết học nhưng dựa vào số liệu, quan sát, khảo sát thực tế để kiểm chứng. Triết học đặt những câu hỏi căn bản về tồn tại và nhận thức, còn xã hội học hỏi những câu cụ thể hơn về một xã hội ở một thời điểm.