Vứt rác bừa bãi là bỏ rác không đúng nơi quy định, tiện đâu vứt đó, bất kể chỗ ấy là lòng đường, sân trường, bãi biển hay dòng kênh. Người ta còn gọi là xả rác bừa bãi. Đây không phải lỗi của một lần lỡ tay mà thường là một thói quen, và cũng là đề nghị luận xã hội rất quen với học sinh.
| Nghĩa ngắn | Bỏ rác lung tung, không vào thùng, không đúng chỗ |
| Cách gọi khác | Xả rác bừa bãi, xả rác nơi công cộng, vứt rác lung tung |
| Loại | Hành vi xã hội, gắn với ý thức nơi công cộng |
| Trái với | Bỏ rác đúng nơi, phân loại rác, mang rác về |
Vứt rác bừa bãi: chữ bừa bãi nói gì?
Cụm từ có hai phần. Vứt rác thì ai cũng hiểu. Phần đáng nói là bừa bãi. Từ điển tiếng Việt xếp bừa bãi là tính từ, nghĩa khái quát của chữ “bừa”, và đưa luôn ví dụ “giấy má vứt bừa bãi”. Wiktionary tiếng Việt giảng rõ hơn: không có trật tự, thiếu nền nếp, bất chấp đúng sai. Từ đồng nghĩa là lộn xộn, lung tung; trái nghĩa là gọn gàng, gọn ghẽ.
Vậy cái sai của hành vi này không nằm ở việc có rác (ai cũng thải ra rác), mà ở chỗ bất chấp: biết có thùng rác ở cuối dãy nhưng vẫn thả vỏ chai xuống chân, biết con kênh chảy qua xóm nhưng vẫn ném túi rác xuống. Chữ “bừa” đã chứa sẵn lời chê.
Nhìn quanh sẽ thấy những biểu hiện nào?
- Vỏ hộp sữa, túi bánh nhét dưới ngăn bàn hoặc bỏ lại trên ghế đá sân trường.
- Túi nilon, cốc nhựa ném qua cửa kính ô tô, từ yên xe máy khi đang dừng đèn đỏ.
- Bãi biển, bãi cỏ sau lễ hội, sau buổi cắm trại đầy vỏ lon, hộp xốp.
- Bao rác đặt cạnh gốc cây, góc tường, chân cột điện thay vì chờ xe thu gom.
- Rác đổ thẳng xuống ao, kênh, mương, cống thoát nước.
- Bã kẹo cao su dính dưới mặt bàn, đầu lọc thuốc lá búng xuống vỉa hè.
Điểm chung của những việc trên là người làm thường không nghĩ mình đang làm điều gì to tát. Một vỏ kẹo thì nhỏ thật. Nhưng một vỏ kẹo nhân với cả sân trường, cả con phố, cả bãi biển mùa du lịch thì lại là chuyện khác.
Vì sao người ta vẫn vứt rác bừa bãi?
Lí do hiếm khi chỉ có một. Thường gặp nhất là mấy nguyên nhân sau.
Thói quen tiện tay. Cầm rác trong tay một lúc thấy vướng, thả xuống thì nhẹ người. Làm vài lần không ai nhắc, nó thành nếp.
Chỗ đã bẩn thì bẩn thêm cũng được. Năm 1990, nhóm nhà tâm lý học Robert Cialdini ở Mỹ làm một loạt thí nghiệm ngoài thực địa và thấy người ta xả rác nhiều hơn hẳn ở nơi vốn đã có sẵn rác so với nơi sạch sẽ. Người ta nhìn quanh để đoán việc gì “ai cũng làm”, rồi làm theo.
Ỷ lại người dọn. Ở trường có cô lao công, ngoài phố có công nhân môi trường, nên nhiều người nghĩ việc dọn không phải của mình.
Thiếu chỗ bỏ rác. Thùng rác công cộng ít, đặt xa hoặc đầy tràn cũng khiến người tử tế lúng túng. Nhưng đây là lí do để đòi thêm thùng rác, không phải để vứt xuống đất.
Tác động thì nhìn thấy được. Rác làm bẩn cảnh quan, bốc mùi, là chỗ cho ruồi, chuột sinh sôi. Túi nilon, chai nhựa trôi vào cống làm tắc đường thoát nước, mưa lớn là ngập. Rác nhựa ra sông rồi ra biển, phân hủy rất lâu. Một khu phố đầy rác còn kéo theo người khác xả thêm, đúng như thí nghiệm nói trên.
Gợi ý nghị luận về hiện tượng vứt rác bừa bãi
Đề “Suy nghĩ về hiện tượng xả rác bừa bãi nơi công cộng” hay gặp từ lớp 6 đến lớp 9. Một dàn ý gọn có thể đi theo năm bước:
- Giải thích: vứt rác bừa bãi là gì, chữ “bừa bãi” nói lên thái độ bất chấp ra sao.
- Thực trạng: chọn hai, ba hình ảnh mình tận mắt thấy (sân trường sau giờ ra chơi, cổng chợ, bãi biển) thay vì kể chung chung.
- Nguyên nhân: thói quen, tâm lý làm theo số đông, ỷ lại, thiếu thùng rác.
- Tác hại: môi trường, sức khỏe cộng đồng, hình ảnh của địa phương với khách phương xa.
- Giải pháp và bài học: bắt đầu từ việc giữ rác trong túi đến khi gặp thùng; nhắc bạn bè nhẹ nhàng; lớp học có góc phân loại rác.
Muốn mở rộng sang đề tài giữ gìn môi trường sống, có thể tham khảo bài bài đọc Thân thiện với môi trường lớp 7. Còn nếu cần một luận điểm về lối sống, hành vi xả rác là ví dụ dễ thấy nhất cho chuyện thiếu nếp sống văn minh nơi công cộng.
Một chi tiết nhỏ dễ đưa vào bài: người không vứt rác bừa bãi thường có thêm một thói quen là trong cặp, trong cốp xe luôn có sẵn một túi nhỏ để đựng rác của mình mang về.
Vứt rác bừa bãi ở trường, ngoài phố và nơi đông người
Xả rác bừa bãi là gì?
Là cách gọi khác của vứt rác bừa bãi, chỉ việc bỏ rác sai chỗ, ngoài thùng chứa. Chữ “xả” thường gợi lượng rác nhiều hơn, như xả rác xuống sông, xả rác ra đường.
Bỏ rác cạnh thùng rác đã đầy có tính là vứt rác bừa bãi không?
Về bản chất là có, vì rác vẫn nằm ngoài chỗ chứa và dễ bị gió, chó mèo bới ra. Cách đúng là tìm thùng khác hoặc mang rác theo, đồng thời báo cho người quản lí nơi đó.
Vì sao vứt rác bừa bãi lại bị coi là thiếu văn hóa?
Vì nó cho thấy người làm chỉ nghĩ đến sự tiện của mình mà đẩy phần khó cho người khác: người quét dọn, hàng xóm, người đi đường. Nơi công cộng là của chung, giữ sạch là phần việc của mỗi người.
Học sinh có thể làm gì để hạn chế vứt rác bừa bãi ở trường?
Giữ rác của mình đến khi gặp thùng, phân loại chai nhựa và giấy vụn, nhắc bạn bên cạnh bằng lời vui vẻ. Lớp có thể chia nhau trực nhặt rác sân trường sau giờ ra chơi.