Vườn treo Babylon là khu vườn nhiều tầng bậc được cho là nằm ở thành Babylon cổ, thuộc vùng Lưỡng Hà, và là một trong Bảy kỳ quan thế giới cổ đại. Vườn treo Babylon ở đâu, có thật không? Đến giờ các nhà khảo cổ vẫn chưa tìm thấy dấu vết chắc chắn nào, nên đây là kỳ quan duy nhất trong bảy kỳ quan chưa xác định được vị trí.
| Nghĩa ngắn | Khu vườn bậc thang huyền thoại ở Babylon cổ, một trong Bảy kỳ quan cổ đại |
| Vị trí theo truyền thống | Thành Babylon bên sông Euphrates, nay thuộc Iraq |
| Người xây theo truyền thuyết | Vua Nebuchadnezzar II (trị vì 605–562 TCN) |
| Tình trạng | Chưa tìm thấy bằng chứng khảo cổ chắc chắn |
Vườn treo Babylon: treo mà không lơ lửng
Nghe chữ “treo”, nhiều bạn nhỏ hình dung một khu vườn bay giữa trời, buộc bằng dây xích. Thật ra tên gọi này dịch từ tiếng Hy Lạp kremastós, có nghĩa rộng hơn chữ “treo” của ta: chỉ cây cối được trồng trên một kết cấu cao, như sân thượng hay những bậc thềm xây chồng lên nhau. Hình dung đúng nhất là một quả đồi nhân tạo, tầng trên lùi vào so với tầng dưới, mỗi tầng phủ kín cây xanh, từ xa trông như cả khối cây đang treo lưng chừng trời.
Câu chuyện quen thuộc kể rằng vua Nebuchadnezzar II của Babylon cho dựng khu vườn để chiều lòng hoàng hậu Amytis. Bà là người xứ Media, quê nhà nhiều đồi núi xanh tươi, về làm dâu giữa vùng đồng bằng nắng cháy thì nhớ quê. Người đầu tiên ghi lại chuyện này là Berossus, một tu sĩ người Babylon, viết vào khoảng năm 290 TCN, tức gần ba thế kỷ sau triều đại của vị vua ấy.
Sử gia Hy Lạp, La Mã tả khu vườn thế nào?
Những gì ta biết về hình dáng khu vườn đều đến từ các tác giả Hy Lạp và La Mã viết rất lâu về sau. Diodorus Siculus tả một khu vườn hình vuông, xây thành nhiều tầng như bậc khán đài, tường gạch dày, trên đặt lớp đất đủ sâu để trồng cả cây lớn. Strabo, rồi Philo xứ Byzantium, kể rằng nước được kéo từ sông Euphrates lên các tầng cao bằng một kiểu guồng xoắn ốc. Quintus Curtius Rufus thì đặt khu vườn trên một tòa thành.
Các mô tả ấy chi tiết tới mức người đọc dễ tin ngay. Có điều chúng không khớp hẳn với nhau, và không tác giả nào trong số đó tận mắt thấy khu vườn. Mấy con số về chiều cao, độ dày tường lưu truyền trên mạng phần lớn đi từ những trang sách này, nên nên đọc như lời kể hơn là số đo.
Vì sao đến giờ vẫn chưa tìm ra khu vườn?
Lý do lớn nhất là thiếu chứng cứ từ chính Babylon. Không có văn bản nào của người Babylon thời ấy nhắc đến khu vườn, kể cả những bản khắc kể công của Nebuchadnezzar II, vốn rất kĩ khi nói về cung điện, tường thành. Các cuộc khai quật ở Babylon cũng chưa tìm được dấu tích đủ thuyết phục.
Từ chỗ trống ấy, giới nghiên cứu đưa ra ba hướng giải thích. Hướng thứ nhất cho rằng khu vườn chỉ là huyền thoại, do các tác giả Hy Lạp, La Mã thêm thắt từ những lời đồn về phương Đông giàu có. Hướng thứ hai tin khu vườn có thật ở Babylon nhưng đã bị phá hủy hoàn toàn. Hướng thứ ba, do nhà nghiên cứu Stephanie Dalley đề xuất, cho rằng khu vườn thật ra nằm ở Nineveh, kinh đô Assyria ở phía bắc, do vua Sennacherib xây cùng một hệ thống dẫn nước lớn, rồi về sau bị người ta nhớ nhầm sang Babylon.
Chưa hướng nào được chứng minh trọn vẹn. Nhưng chính sự bí ẩn ấy giữ cho vườn treo sống lâu trong trí tưởng tượng: các họa sĩ vẽ lại nó, kiến trúc sư mượn tên nó cho những khu vườn trên mái, và học sinh nhiều thế hệ vẫn chép tên nó vào danh sách bảy kỳ quan.
Bảy kỳ quan cổ đại và chỗ của vườn treo
| Kỳ quan | Nơi | Hiện còn? |
|---|---|---|
| Kim tự tháp Giza | Ai Cập | Còn đứng |
| Vườn treo Babylon | Lưỡng Hà (Iraq) | Chưa xác định được vị trí |
| Tượng thần Zeus | Olympia, Hy Lạp | Đã mất |
| Đền thờ nữ thần Artemis | Ephesus, Thổ Nhĩ Kỳ | Chỉ còn phế tích |
| Lăng mộ vua Mausolus | Halicarnassus, Thổ Nhĩ Kỳ | Chỉ còn phế tích |
| Tượng thần Mặt Trời | Đảo Rhodes, Hy Lạp | Đã đổ |
| Ngọn hải đăng | Alexandria, Ai Cập | Đã mất |
Kim tự tháp là kỳ quan cổ nhất mà lại là kỳ quan duy nhất còn đứng; vườn treo thì ngược lại, đến chỗ đứng cũng chưa ai chỉ ra được. Chữ “kỳ quan” về sau được dùng rộng cho mọi cảnh đẹp lạ lùng, như bài đọc về quần thể đền Ăng-co ở sách Tiếng Việt 3 hay văn bản thông tin về thác I-goa-du trong Ngữ văn 9. Còn chuyện một vị vua dựng vườn vì thương vợ thì mang dáng dấp của thể loại truyền thuyết: có cốt lõi lịch sử, có phần tô vẽ của người kể.
Vườn treo Babylon trong bốn câu ngắn
Vườn treo Babylon ở đâu?
Theo truyền thống, vườn nằm ở thành Babylon bên sông Euphrates, gần thành phố Hilla của Iraq bây giờ. Tuy vậy chưa có dấu tích khảo cổ nào xác nhận vị trí, và có giả thuyết cho rằng khu vườn thật ra ở Nineveh, phía bắc Iraq.
Vườn treo Babylon thuộc nước nào?
Babylon xưa là một vương quốc ở vùng Lưỡng Hà. Vùng đất ấy ngày xưa giờ thuộc lãnh thổ Iraq, nên khi hỏi vườn treo thuộc nước nào, câu trả lời thường là Iraq.
Ai xây dựng vườn treo Babylon?
Truyền thuyết gán công trình cho vua Nebuchadnezzar II, xây tặng hoàng hậu Amytis. Giả thuyết Nineveh gán cho vua Assyria là Sennacherib.
Vườn treo Babylon có thật không?
Chưa ai trả lời dứt khoát. Không có văn bản Babylon nào nhắc tới khu vườn, nên nhiều nhà nghiên cứu nghi ngờ; nhưng cũng chưa đủ cơ sở để kết luận đó chỉ là chuyện bịa. Cách nói an toàn là: một kỳ quan có tiếng trong sử sách cổ, chưa được khảo cổ học xác nhận.