Vòng nguyệt quế là chiếc vòng kết từ cành và lá cây nguyệt quế, đội trên đầu người chiến thắng, xuất phát từ Hy Lạp và La Mã cổ đại. Nghĩa bóng của nó là chiến thắng, vinh quang: “giành vòng nguyệt quế” tức là đoạt ngôi cao nhất. Người Việt còn gọi chiếc vòng lá treo cửa mùa Giáng sinh bằng cùng cái tên này.
| Nghĩa đen | Vòng đội đầu kết từ lá nguyệt quế (Laurus nobilis) |
| Nghĩa bóng | Chiến thắng, vinh quang, danh hiệu cao nhất |
| Gốc | Văn hóa Hy Lạp, La Mã cổ; gắn với thần Apollo |
| Tên tiếng Anh | Laurel wreath; từ đó có chữ laureate (người đoạt giải) |
Vòng nguyệt quế đội trên đầu ai?
Cây dùng để kết vòng là nguyệt quế tây, còn gọi nguyệt quế Hy Lạp, một loài cây thân gỗ lá thường xanh, thơm, mọc ven Địa Trung Hải. Lá của nó cũng chính là “lá nguyệt quế” (bay leaf) bán trong các hàng gia vị. Người Hy Lạp, La Mã cổ uốn cành lá ấy thành vòng hình móng ngựa hoặc vòng tròn, đặt lên đầu người được tôn vinh.
Ai được đội? Người thắng trong các cuộc thi thể thao và thi ca, những vị tướng trở về sau trận thắng, và về sau là các hoàng đế La Mã. Chiếc vòng lá rẻ tiền nhưng giá trị nằm ở danh dự. Từ đây, trong nhiều ngôn ngữ, “đội vòng nguyệt quế” thành cách gọi người đoạt giải: tiếng Anh có laureate, như Nobel laureate là người đoạt giải Nobel.
Trong tiếng Việt, cụm từ này chủ yếu dùng theo nghĩa bóng:
- Đội tuyển nữ đã ba lần liên tiếp giành vòng nguyệt quế của giải.
- Sau mười năm miệt mài, bộ phim mang về cho ông vòng nguyệt quế đầu tiên ở một liên hoan quốc tế.
Apollo, nàng Daphne và đại hội ở Delphi
Thần thoại Hy Lạp kể rằng thần Apollo từng chế giễu tài bắn cung của thần tình yêu Eros. Eros trả đũa bằng hai mũi tên: một mũi khiến Apollo say mê nữ thần Daphne, mũi kia khiến Daphne ghét Apollo. Bị đuổi theo mãi, Daphne cầu cứu và hóa thành cây nguyệt quế. Apollo kết cành cây ấy thành vòng đội đầu, hứa giữ cho lá của nó xanh mãi. Từ đó nguyệt quế thành loài cây gắn với vị thần của thi ca, âm nhạc. Thể loại truyện này được giải thích kĩ hơn ở bài đặc điểm của truyện thần thoại.
Vì là cây của Apollo, người thắng ở đại hội Pythia nhận vòng nguyệt quế; đại hội này diễn ra tại Delphi, nơi có đền thờ vị thần. Một chi tiết hay bị nhầm: đại hội ở Olympia, tiền thân của Thế vận hội, lại trao vòng lá ô liu dại, gọi là kotinos. Dù vậy, hậu thế vẫn mượn nguyệt quế nhiều hơn cả khi muốn nói về chiến thắng.
Từ Đường lên đỉnh Olympia đến cánh cửa mùa Noel
Ở Việt Nam, hình ảnh quen nhất là chiếc vòng nguyệt quế trao cho nhà vô địch Đường lên đỉnh Olympia. Theo chia sẻ của ê-kíp thực hiện trên báo chí, chiếc vòng không đúc bằng vàng khối mà làm bằng đồng thau chạm trổ, phủ một lớp mạ vàng, để nhẹ và giữ dáng lá. Với học sinh, “vòng nguyệt quế Olympia” gần như đồng nghĩa với ngôi quán quân của sân chơi trí tuệ.
Còn “vòng nguyệt quế Noel” là cách người Việt gọi vòng trang trí Giáng sinh (Christmas wreath). Vòng này thường kết từ lá thông, cây thường xanh, quả thông, ruy băng; lá nguyệt quế thật hiếm khi có mặt. Hình tròn không đầu không cuối được hiểu là sự sống bền lâu. Lễ hội này có bài riêng: nguồn gốc ngày lễ 25/12.
Nguyệt quế ta, nguyệt quế tây và vòng ô liu
| Tên gọi | Thực chất | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nguyệt quế tây (Laurus nobilis) | Cây lá thơm vùng Địa Trung Hải | Cây dùng kết vòng nguyệt quế thật |
| Nguyệt quế ta, nguyệt quới (Murraya paniculata) | Cây cảnh hoa trắng, rất thơm, trồng nhiều ở Việt Nam | Hay bị gọi lẫn là nguyệt quế, không phải cây của vòng chiến thắng |
| Vòng ô liu (kotinos) | Vòng lá ô liu dại | Phần thưởng ở Olympia cổ đại |
| Vòng hoa | Vòng kết hoa tươi | Dùng chào đón, chúc mừng, hoặc viếng tang |
Gần nghĩa bóng với vòng nguyệt quế có ngôi vương, chiếc cúp, huy chương vàng, vinh quang; trái lại là thất bại, bại trận. Tiếng Việt cũng mượn thêm câu “ngủ quên trên vòng nguyệt quế”, dịch từ thành ngữ phương Tây rest on one’s laurels: chỉ người thắng một lần rồi tự mãn, không cố gắng nữa. Câu này hay xuất hiện trong bài viết thể thao, nhưng đặt vào bài nghị luận về sự cố gắng cũng rất hợp.
Chiếc vòng lá ấy qua những câu chuyện quen
Vòng nguyệt quế tượng trưng cho điều gì?
Cho chiến thắng, danh dự và vinh quang. Trong văn hóa cổ Hy Lạp, La Mã nó còn gợi tới thi ca và âm nhạc vì là cây của thần Apollo.
Ngủ quên trên vòng nguyệt quế là gì?
Là tự mãn với thành công đã có, dừng lại không cố gắng tiếp. Ví dụ: “Vô địch mùa trước không có nghĩa được phép ngủ quên trên vòng nguyệt quế.”
Vòng nguyệt quế Olympia làm bằng gì?
Theo thông tin được ê-kíp chia sẻ với báo chí những năm gần đây, vòng làm bằng đồng thau chạm khắc thủ công rồi mạ vàng, không phải vàng nguyên khối.
Vòng nguyệt quế tiếng Anh là gì?
Là laurel wreath; nghĩa bóng “vinh quang” thì dùng laurels. Vòng trang trí Giáng sinh tiếng Anh gọi chung là Christmas wreath.