Khắc nghiệt có hai cách dùng nên từ đồng nghĩa cũng chia hai. Nói cách đối xử của con người, chế độ: hà khắc, nghiệt ngã, khắt khe (nhẹ hơn). Nói khí hậu, thử thách: gay gắt, nghiệt ngã. Từ trái nghĩa với khắc nghiệt cũng theo đó mà đổi: với người là khoan dung, rộng lượng; với thời tiết là ôn hòa, dễ chịu.
| Đồng nghĩa | hà khắc, nghiệt ngã, khắt khe, khe khắt (người); gay gắt (thời tiết, thử thách) |
| Trái nghĩa | khoan dung, rộng lượng, dễ dãi (người); ôn hòa, dễ chịu (thời tiết) |
| Loại từ | tính từ |
| Nghĩa gốc | khắt khe đến mức nghiệt ngã; khó khăn, gay gắt đến mức khó chịu đựng nổi |
Hai nhóm từ thay: một cho con người, một cho trời đất
| Từ | Dùng cho | Sắc thái |
|---|---|---|
| hà khắc | luật lệ, chính sách cai trị | từ điển ghi đồng nghĩa trực tiếp; giọng sách vở, hay gặp trong bài lịch sử |
| nghiệt ngã | số phận, cách đối xử, hoàn cảnh | nhấn sự cay đắng người chịu phải gánh; dùng được cả hai nghĩa |
| khắt khe, khe khắt | cha mẹ, thầy cô, tiêu chuẩn chấm | mức nhẹ hơn: quá chặt trong đòi hỏi, chưa đến độ tàn nhẫn |
| gay gắt | nắng, rét, cuộc cạnh tranh | chỉ dùng cho sự vật, hiện tượng; với người thì đổi sang nghĩa lời lẽ nặng |
Cay nghiệt, độc ác nói lòng dạ xấu, không trùng với khắc nghiệt: người khắc nghiệt có thể vì kỉ cương chứ chưa chắc ác. Nhóm từ chỉ lòng dạ ấy xem ở bài nhân từ, phúc hậu và các từ đối lập.
Đối lập với khắc nghiệt khi nói người và khi nói khí hậu
Về cách đối xử, đi từ mềm nhất đến gần khắc nghiệt:
- dễ dãi: buông lỏng quá, nhiều khi mang ý chê. Từ điển ghi là trái nghĩa của khắt khe.
- khoan dung, rộng lượng: biết tha thứ, đối xử nhẹ nhàng; đây là cách nói khen.
- nghiêm khắc: không phải trái nghĩa mà là nấc dưới khắc nghiệt. Nghiêm khắc còn đúng mực, khắc nghiệt thì đã quá tay.
Về thời tiết, đất đai: ôn hòa (ấm áp, không nóng quá cũng không lạnh quá), dễ chịu, và với điều kiện sống thì thuận lợi. Ba từ này là đối lập theo ngữ cảnh, không thay ngược sang chuyện con người được.
Thử đổi khắc nghiệt trong năm câu
- “Khí hậu khắc nghiệt của vùng cát trắng” → “khí hậu nghiệt ngã”: được.
- “Luật lệ khắc nghiệt thời phong kiến” → “luật lệ hà khắc”: được, sát văn phong lịch sử.
- “Bà mẹ chồng khắc nghiệt với nàng dâu” → “khắt khe với nàng dâu”: được, nhưng nhẹ đi một bậc.
- “Mùa hè ở miền Trung nắng khắc nghiệt” → “nắng gay gắt”: được.
- “Ông chủ khắc nghiệt với người làm” → “ông chủ gay gắt”: không đổi được, vì gay gắt dùng cho người chỉ còn là nói nặng lời.
Đặt câu với khắc nghiệt và các từ đứng quanh
- Cây xương rồng sống được trên sa mạc nhờ chịu nổi khí hậu khắc nghiệt.
- Bộ luật hà khắc ấy khiến dân trong vùng bỏ làng đi nơi khác.
- Cô giáo chấm bài khắt khe nhưng lời phê bao giờ cũng rõ ràng.
- Số phận nghiệt ngã không làm bà mất đi nụ cười.
- Đà Lạt có khí hậu ôn hòa quanh năm.
- Ông nội rộng lượng với lỗi nhỏ của các cháu.
Băn khoăn quanh từ khắc nghiệt
Từ đồng nghĩa với khắc nghiệt là gì?
Với người và chế độ: hà khắc, nghiệt ngã, khắt khe. Với thời tiết, thử thách: gay gắt, nghiệt ngã.
Trái nghĩa với khắc nghiệt là từ nào?
Khoan dung, rộng lượng khi nói cách đối xử; ôn hòa, dễ chịu khi nói khí hậu.
Khắc nghiệt và nghiêm khắc có giống nhau không?
Không hẳn. Nghiêm khắc là chặt chẽ có chừng mực, thường được khen; khắc nghiệt là chặt đến mức nghiệt ngã. Muốn xem các cặp như vậy được xếp theo mức độ, đọc bài khái niệm từ trái nghĩa.