Trợ từ là gì? Ví dụ, cách nhận biết và phân biệt với thán từ

Trợ từ là những từ bám theo một từ ngữ trong câu, dùng để làm nổi từ ngữ ấy lên hoặc để lộ ra người nói thấy điều được nhắc tới là nhiều hay ít, đáng ngạc nhiên hay bình thường. Trong “Nó ăn những ba bát cơm”, chữ những cho thấy người nói thấy ba bát là nhiều. Bài học trợ từ là gì lớp 8 thường đi chung với thán từ và tình thái từ, nên phần dưới đặt cả ba cạnh nhau.

Khái niệm	Từ bám theo một từ ngữ, làm nó nổi bật hoặc lộ thái độ người nói
Thuộc	Hư từ, không tự làm thành phần chính của câu
Trợ từ hay gặp	những, có, chính, đích, ngay, cả, đến, mỗi
Dấu hiệu nhận biết	Bỏ đi câu vẫn đúng nghĩa sự việc, chỉ mất phần nhấn mạnh, đánh giá

Trợ từ được hiểu ra sao trong Ngữ văn 8?

Sách Ngữ văn 8 chương trình cũ có bài “Trợ từ, thán từ”. Theo cách hiểu của sách, trợ từ luôn bám theo một từ ngữ nhất định; nó có mặt để làm từ ngữ ấy nổi bật, hoặc để người nghe biết người nói nhìn nhận điều ấy thế nào. Ví dụ được nêu là các chữ những, có, chính, đích, ngay. Ở chương trình mới, Ngữ văn 8 Kết nối tri thức vẫn dạy trợ từ trong phần thực hành tiếng Việt của học kì II, xem bảng tổng hợp ở trang ôn tập cuối năm Văn 8 sách Kết nối.

Có một chỗ dễ gây bối rối. Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) định nghĩa trợ từ rộng hơn: từ thêm vào câu để biểu thị thái độ người nói, và lấy luôn à, ư, nhỉ, nhé làm ví dụ. Trong sách giáo khoa, nhóm à, ư, nhỉ, nhé lại được tách riêng thành tình thái từ. Hai cách không mâu thuẫn, chỉ là từ điển gom chung còn nhà trường chia nhỏ. Làm bài thì theo cách chia của sách.

Thử bỏ đi và đổi giọng: cách nhận ra trợ từ

Đặt hai câu cạnh nhau: “Lớp em có ba bạn đạt giải.” và “Lớp em có những ba bạn đạt giải.” Sự việc giống hệt: ba bạn. Nhưng câu sau có thêm niềm tự hào, ba là nhiều. Đó là việc của trợ từ.

Từ ví dụ ấy rút ra ba dấu hiệu:

• Bỏ trợ từ, thông tin vẫn nguyên, chỉ mất thái độ.
• Trợ từ dính vào một từ ngữ cụ thể (thường đứng ngay trước nó), không phủ lên cả câu như tình thái từ cuối câu.
• Đọc to lên, giọng thường nhấn vào cụm có trợ từ.

Muốn chắc hơn, thử thay trợ từ bằng chữ trái nghĩa về thái độ. “Nó ăn những ba bát” (chê nhiều) đổi thành “Nó ăn có ba bát” (thấy ít). Con số không đổi, cách nhìn đổi ngược. Một cặp có thể hoán đổi như vậy gần như chắc chắn là trợ từ.

Năm trợ từ quen mặt và sắc thái của từng chữ

Trợ từ	Sắc thái	Câu ví dụ
những	Đánh giá là nhiều, cao	Chiếc váy này giá những hai triệu.
có	Đánh giá là ít, thấp	Cả buổi chiều em chỉ làm có một bài.
chính	Nhấn đúng đối tượng ấy, không phải ai khác	Chính cậu ấy đã nhặt được ví.
đích	Khẳng định chắc chắn, thường trong “đích thị”	Người trong ảnh đích thị là ông nội em.
ngay	Nhấn vào điều bất ngờ, đến mức đó	Ngay cả cô giáo cũng không đoán ra.

Ngoài năm chữ trên, sách và đề kiểm tra còn hay dùng cả, đến, mỗi, là: “Nó quên cả sinh nhật mẹ”, “Đến bố cũng phải bật cười”, “Cả nhà đi chơi, mỗi mình em ở nhà”.

Trợ từ, thán từ, tình thái từ, phó từ đặt cạnh nhau

Bốn loại hư từ này cùng không gọi tên sự vật, nên rất dễ nhập nhằng. Bảng dưới tách chúng theo chỗ đứng và việc làm.

Loại	Làm gì	Đứng ở đâu	Ví dụ
Trợ từ	Nhấn mạnh, đánh giá một từ ngữ	Kèm ngay từ ngữ được nhấn	Chính em viết bức thư này.
Thán từ	Bộc lộ cảm xúc (ôi, trời ơi, than ôi) hoặc gọi đáp (này, ơi, vâng, dạ)	Thường đầu câu, có khi tách thành câu riêng	Ôi, hoa nở rồi!
Tình thái từ	Tạo câu hỏi, câu cầu khiến, câu cảm thán, thêm sắc thái tình cảm	Thường cuối câu	Mình về thôi nhé.
Phó từ	Thêm nghĩa thời gian, mức độ, phủ định… cho động từ, tính từ	Trước hoặc sau động từ, tính từ	Em đã làm xong.

Tình thái từ chia bốn nhóm theo việc làm: tạo câu hỏi (à, ư, hử, chứ, chăng), tạo câu cầu khiến (đi, nào, với), tạo câu cảm thán (thay, sao) và chỉ tình cảm (ạ, nhé, cơ, mà). Nhóm thứ hai nối thẳng sang bài câu dùng để yêu cầu, đề nghị.

Chỗ nhầm hay gặp nhất là cùng một chữ đổi vai. Ngay trong “Em về ngay” là phó từ chỉ thời gian (lập tức); trong “Ngay em cũng biết” là trợ từ. Có trong “Em có hai cây bút” là động từ; trong “Em mua có hai cây bút” lại là trợ từ, mang ý chê ít. Còn những chỉ số nhiều thì xếp vào phó từ, phần này đã nói kỹ ở bài phó từ và hai vị trí trước, sau.

Trợ từ trong một đoạn hội thoại ở nhà

Hư từ sống trong lời nói hằng ngày nhiều hơn trong sách. Đọc đoạn chat sau:

— Con được mấy điểm?
— Dạ, con được những chín điểm ạ!
— Ồ, chính con tự làm à?
— Vâng, ngay bài khó nhất con cũng làm được.

Trong bốn câu ngắn có đủ ba loại. Trợ từ: những (con thấy chín điểm là cao), chính (mẹ nhấn vào người làm bài), ngay (nhấn vào bài khó nhất). Thán từ: dạ, vâng (đáp), ồ (ngạc nhiên). Tình thái từ: ạ (lễ phép), à (tạo câu hỏi). Bỏ hết các chữ ấy, đoạn chat chỉ còn “Con được chín điểm. Con tự làm. Bài khó nhất con làm được.” Đủ thông tin nhưng nghe như biên bản, mất hẳn niềm vui của đứa con và sự bất ngờ của người mẹ.

Bài tập trợ từ, thán từ có đáp án

Học sinh hay hỏi về trợ từ và các hư từ gần nó

Trợ từ là gì lớp 8, nhớ nhanh thế nào?

Nhớ câu: trợ từ bám theo một từ ngữ, làm nó nổi lên hoặc lộ thái độ người nói. Nhớ năm chữ mẫu những, có, chính, đích, ngay. Rồi nhớ phép thử: bỏ đi, câu vẫn đúng sự việc, chỉ mất thái độ.

Trợ từ và thán từ khác nhau ra sao?

Trợ từ bám vào một từ ngữ trong câu để nhấn mạnh. Thán từ đứng riêng, thường ở đầu câu, để bộc lộ cảm xúc hoặc gọi đáp; nhiều khi một thán từ tự làm thành câu như “Vâng.” hay “Trời ơi!”.

Tình thái từ có phải trợ từ không?

Theo sách Ngữ văn, không: tình thái từ là loại riêng, thường đứng cuối câu để tạo kiểu câu và thêm sắc thái tình cảm. Một số từ điển gộp chúng vào trợ từ, nên khi làm bài hãy theo cách gọi của sách đang học.

Trợ từ có làm thành phần câu không?

Không. Trợ từ chỉ đi kèm từ ngữ khác. Khi phân tích chủ ngữ, vị ngữ, trợ từ được tính chung vào cụm từ mà nó đi kèm.