Tranh siêu thực là tranh thuộc chủ nghĩa siêu thực, trào lưu nghệ thuật ra đời ở Paris giữa thập niên 1920, vẽ giấc mơ, ám ảnh và những liên tưởng của vô thức bằng các hình ảnh phi lý nhưng nhiều khi được tả rất kỹ như thật. Những chiếc đồng hồ chảy mềm của Dalí là ví dụ quen nhất. Trong tiếng Việt, “siêu thực” đôi khi còn bị dùng cho lối vẽ giống ảnh chụp, một trường phái khác hẳn.
| Nghĩa | Tranh của trường phái siêu thực, vẽ thế giới giấc mơ và vô thức |
| Gốc từ | Tiếng Pháp surréalisme, “sur” là ở trên, vượt lên; “réalisme” là hiện thực |
| Thời điểm | Tên gọi có từ năm 1917; trở thành phong trào từ Tuyên ngôn siêu thực năm 1924 |
| Họa sĩ tiêu biểu | Salvador Dalí, René Magritte, Max Ernst, Joan Miró, André Masson, Yves Tanguy |
Tranh siêu thực vẽ lại một giấc mơ
Hãy nhớ lại một giấc mơ kỳ quặc: căn phòng quen thuộc nhưng cửa sổ mở ra biển, con cá bơi giữa không trung, chiếc cầu thang dẫn lên mây. Trong mơ, ta không thấy những thứ ấy vô lý. Tranh siêu thực muốn bắt lại đúng cảm giác đó trên mặt vải.
Chữ siêu thực dịch từ tiếng Pháp surréalisme, nghĩa là cái nằm trên, vượt lên hiện thực thông thường. André Breton, người đứng đầu nhóm, viết trong tuyên ngôn năm 1924 rằng mục tiêu là hòa giải hai trạng thái tưởng như đối lập là mộng và thực, để đạt tới một thứ “thực tại tuyệt đối”. Vì vậy họa sĩ siêu thực không vẽ để kể lại thế giới ta nhìn thấy, mà để mở cánh cửa vào phần tiềm thức nằm khuất dưới ý nghĩ của con người.
Cụm “chủ nghĩa siêu thực là gì” vì thế có câu trả lời rộng hơn hội họa: đây là một phong trào bao gồm cả thơ, nhiếp ảnh, điện ảnh, điêu khắc. Còn khi nói “tranh siêu thực” hay “hội họa siêu thực”, người ta chỉ phần tranh vẽ của phong trào ấy, một nhánh trong bức tranh lớn của hội họa và các thể loại tranh.
Từ Paris năm 1924: vì sao trường phái này ra đời?
Từ “siêu thực” xuất hiện trước cả phong trào. Năm 1917, nhà thơ Guillaume Apollinaire dùng nó khi viết về vở ballet Parade và đặt làm phụ đề cho một vở kịch của mình. Bảy năm sau, Breton cho ra Tuyên ngôn siêu thực (1924), và từ đây siêu thực thành tên một nhóm nghệ sĩ có lập trường rõ ràng.
Có ba nguồn cơn đáng kể:
- Dư âm Thế chiến thứ nhất. Nhiều nghệ sĩ trẻ vừa trải qua chiến tranh, mất niềm tin vào lý trí và trật tự cũ. Nhóm Dada trước đó đã chống lại nghệ thuật kinh viện bằng sự ngẫu nhiên, phi lý; siêu thực đi tiếp con đường ấy nhưng có lý thuyết hơn.
- Tâm lý học của Freud. Ý tưởng về vô thức và giấc mơ như con đường đi vào phần sâu kín của tâm trí là nguồn cảm hứng trực tiếp cho Breton và các bạn.
- Ước muốn giải phóng sáng tạo. Họ thử viết tự động, vẽ tự động: để bút chạy trên giấy mà không kiểm soát, xem từ những nét ngẫu hứng hiện ra hình ảnh gì.
Ảnh hưởng của trào lưu này lan rất xa. Quảng cáo, áp phích, video ca nhạc, phim kinh dị, rồi cả phong cách dreamcore mơ màng trên mạng đều thừa hưởng lối ghép hình ảnh “lạc chỗ” mà các họa sĩ siêu thực từng làm.
Năm dấu hiệu nhận ra một bức tranh siêu thực
- Đồ vật quen bị đặt sai chỗ. Đầu máy xe lửa lao ra từ lò sưởi, chiếc lược to bằng cái giường. Mỗi thứ đều nhận ra được, chỉ có cách chúng đứng cạnh nhau là không thể.
- Vật bị biến chất. Đồng hồ kim loại mà mềm oặt như bánh, đá mà nổi trên không. Bức Sự dai dẳng của ký ức (1931) của Dalí, nay ở Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York, là ví dụ được nhắc nhiều nhất.
- Không gian như sân khấu của giấc mơ. Bãi đất trống mênh mông, bóng đổ dài bất thường, đường chân trời xa tít, ánh sáng không rõ là ngày hay đêm.
- Chữ và hình cãi nhau. Magritte vẽ một chiếc tẩu rất thật rồi viết bên dưới câu tiếng Pháp “Đây không phải là cái tẩu” (1929). Người xem buộc phải nghĩ: tranh vẽ cái tẩu thì đâu phải cái tẩu.
- Nét vẽ để vô thức dẫn đường. Ở nhánh “tự động” của Masson, Miró, tranh là những đường nét, mảng màu bay bổng, gần với trừu tượng, từ đó lờ mờ hiện ra hình người, hình thú.
Hai nhánh ấy khác nhau thấy rõ. Dalí, Magritte, Tanguy vẽ chi tiết tỉ mỉ, ánh sáng chuẩn, nhưng ghép những thứ không thể đi cùng nhau. Masson, Miró thì thả tay cho nét bút ngẫu hứng. Thứ chung của cả hai là niềm tin rằng hình ảnh hay nhất nằm ở chỗ lý trí không với tới.
Đừng lẫn siêu thực với trừu tượng hay tranh vẽ như ảnh chụp
| Trường phái | Vẽ cái gì | Người xem cảm thấy |
|---|---|---|
| Siêu thực | Hình ảnh nhận ra được nhưng ghép phi lý, như trong mơ | Lạ, bất an, tò mò muốn giải mã |
| Trừu tượng | Mảng màu, đường nét, hình khối không cần giống vật nào | Cảm nhận qua màu và nhịp, không đi tìm “con gì, cái gì” |
| Siêu hiện thực (hyperrealism) | Cảnh và người thật, vẽ kỹ đến mức tưởng là ảnh chụp | Thán phục tay nghề, phải nhìn gần mới biết là tranh |
Chỗ dễ nhầm nhất nằm ở dòng cuối. Trên mạng, nhiều video “vẽ tranh siêu thực” thật ra là vẽ chân dung bằng chì giống hệt ảnh. Lối này trong tiếng Anh là hyperrealism, ra đời muộn hơn nhiều, phát triển từ dòng tranh vẽ theo ảnh chụp (photorealism); tiếng Việt nên gọi là “siêu hiện thực” hoặc “vẽ chân thực như ảnh” để khỏi lẫn với surrealism.
Văn chương cũng có một người anh em hay bị gọi nhầm là siêu thực: hiện thực huyền ảo của các nhà văn Mỹ Latinh, như trong tiểu thuyết Trăm năm cô đơn của Mác-két. Ở đó cái phép lạ được kể bình thản như chuyện hằng ngày, còn siêu thực thì cố ý làm người xem chao đảo.
Khi đứng trước một bức tranh siêu thực, thay vì hỏi “nó có nghĩa là gì”, hãy thử hỏi “nó giống giấc mơ nào của mình”. Cách xem ấy gần với tinh thần mộng và thực hòa làm một của nhóm Breton, và chiếc đồng hồ mềm của Dalí đến giờ vẫn khiến mỗi người nghĩ tới một nỗi sợ thời gian khác nhau.
Đồng hồ chảy, chiếc tẩu và vài điều người xem tranh muốn biết
Siêu thực là gì nếu hiểu theo nghĩa thường ngày?
Ngoài nghệ thuật, người ta hay nói “đẹp siêu thực”, “cảnh siêu thực” để chỉ thứ gì đó lạ lùng, đẹp hoặc khó tin như trong mơ. Cách nói này mượn đúng tinh thần của trường phái, chỉ là đã nhạt đi thành một lời khen hay lời cảm thán.
Bức tranh siêu thực nổi tiếng nhất là bức nào?
Khó chọn một, nhưng Sự dai dẳng của ký ức của Salvador Dalí với những chiếc đồng hồ chảy mềm thường được nhắc đầu tiên. Bức chiếc tẩu của René Magritte (Sự phản bội của hình ảnh, 1929) cũng xuất hiện trong hầu hết sách giới thiệu về trào lưu này.
Trường phái siêu thực có phải là tranh trừu tượng không?
Không hẳn. Phần lớn tranh siêu thực vẫn vẽ vật nhận ra được, chỉ đặt chúng vào khung cảnh phi lý. Riêng nhánh vẽ tự động của Miró, Masson có nhiều tác phẩm tiến sát trừu tượng, nên ranh giới đôi khi mờ.
Tranh siêu thực vẽ bằng AI có tính là siêu thực không?
Nhiều hình ảnh do AI tạo mang dáng dấp siêu thực vì ghép những thứ không đi cùng nhau. Nhưng siêu thực của thập niên 1920 là một phong trào có tuyên ngôn và nhóm nghệ sĩ cụ thể; gọi tranh AI là “phong cách siêu thực” thì chính xác hơn là xếp nó vào trường phái.