Dejavu là cách người Việt hay viết cho déjà vu: cảm giác thoáng qua rằng khoảnh khắc mình đang trải qua đã từng xảy ra y hệt, dù lí trí biết rõ đây là lần đầu. Hỏi “dejavu nghĩa là gì” hay “deja vu là gì” đều là hỏi về hiện tượng này. Phần lớn trường hợp là chuyện bình thường của trí nhớ, không phải điềm báo.
| Nghĩa ngắn | Cảm giác “như đã từng thấy, đã từng trải qua” một tình huống thực ra mới gặp lần đầu |
| Gốc từ | Tiếng Pháp déjà vu = đã thấy (déjà: đã, rồi; vu: thấy) |
| Cách viết | Chuẩn: déjà vu (có dấu); thường gặp: dejavu, deja vu |
| Mức phổ biến | Khoảng hai phần ba số người được khảo sát kể từng gặp ít nhất một lần |
Dejavu nghĩa đen là “đã thấy”
Trong tiếng Pháp, déjà nghĩa là “đã, rồi”, còn vu là phân từ của động từ voir (thấy). Ghép lại thành “đã thấy rồi”. Các tài liệu thường ghi nhà triết học người Pháp Émile Boirac là người đầu tiên dùng cụm từ này để gọi tên hiện tượng, vào năm 1876. Trước đó, giới nghiên cứu từng dùng những tên như “nhận diện sai” hay “ảo giác trí nhớ”.
Giới tâm lí học hiện nay mô tả déjà vu là một ảo giác của trí nhớ: cảm giác quen thuộc rất mạnh, nhưng ta không xác định được mình đã gặp cảnh ấy ở đâu, khi nào. Chỗ “không xác định được” mới là điểm cốt lõi. Nếu bạn thấy một con phố quen vì từng đi qua thật, đó là nhớ lại; còn déjà vu là quen mà không có kí ức nào để bám vào.
Người Việt mượn từ này qua tiếng Anh, nên hay bỏ dấu và viết liền thành “dejavu”. Viết thế trong tin nhắn thì không sao; trong bài văn hay bài thuyết trình, nên dùng dạng déjà vu đặt trong chữ nghiêng, hoặc chuyển hẳn sang tiếng Việt là “cảm giác đã từng trải qua”.
Một cơn déjà vu thường diễn ra thế nào?
Hãy hình dung: bạn bước vào lớp học thêm mới, cô giáo vừa cất tiếng gọi tên, ánh nắng chiếu xiên qua cửa sổ, và bỗng dưng toàn bộ cảnh ấy hiện lên quen đến lạ. Bạn gần như đoán được câu tiếp theo cô sẽ nói. Vài giây sau, cảm giác tan đi, để lại một chút bần thần.
Những nét hay gặp:
- Xuất hiện bất ngờ, thường chỉ kéo dài vài giây.
- Cảm giác quen phủ lên cả khung cảnh, không riêng một đồ vật.
- Người trải qua biết rõ đó là lần đầu, nên thấy “kì kì”, đôi khi hơi rợn.
- Hay kèm ấn tượng mình biết trước điều sắp xảy ra, nhưng khi kiểm lại thì thường không đoán đúng.
- Người trẻ gặp nhiều hơn người lớn tuổi; tần suất giảm dần theo tuổi.
Não bộ tạo ra cảm giác “đã từng” bằng cách nào?
Đến nay chưa có lời giải thích duy nhất. Khoa học đưa ra vài giả thuyết, mỗi cái giải thích được một phần.
Giả thuyết quen thuộc do giống nhau. Nhóm của nhà tâm lí học Anne Cleary (Đại học bang Colorado, Mỹ) cho người tham gia xem những khung cảnh ảo. Khi một cảnh mới có cách bố trí không gian giống một cảnh họ đã xem nhưng đã quên, người ta dễ báo cảm giác déjà vu hơn. Nói cách khác, não nhận ra sự giống nhau nhưng không lôi được kí ức gốc lên, nên chỉ còn lại cảm giác quen trơ trọi.
Giả thuyết xử lí lệch nhịp. Thông tin đi vào não theo nhiều đường. Nếu một đường đến chậm hơn đường kia một chút, não có thể “nhận” cùng một cảnh hai lần, và lần thứ hai bị cảm nhận như một kí ức.
Giả thuyết chú ý bị chia đôi. Có khi ta liếc qua một cảnh lúc đang lơ đãng (nhìn điện thoại chẳng hạn), rồi một giây sau mới nhìn kĩ. Cái liếc đầu không được ghi nhận rõ, nên cái nhìn thứ hai thấy quen mà không biết vì sao.
Liên quan đến thùy thái dương. Thùy thái dương là vùng não gắn với trí nhớ. Ở người mắc động kinh thùy thái dương, cảm giác déjà vu có thể xuất hiện như một “tiền triệu” ngay trước cơn. Các nhà khoa học dựa vào chi tiết này để đoán rằng déjà vu ở người khỏe mạnh cũng là một “trục trặc” rất nhỏ, vô hại của chính vùng não ấy.
Nhiều người kể rằng mình hay gặp déjà vu lúc mệt hoặc căng thẳng kéo dài, nhưng mối liên hệ này chưa được chứng minh chắc chắn.
Có phải dấu hiệu tiền kiếp hay biết trước tương lai?
Một số người tin rằng déjà vu là kí ức từ kiếp trước, hoặc là giấc mơ báo trước đang thành sự thật. Những cách hiểu ấy hấp dẫn nhưng khoa học chưa ủng hộ. Chính các thí nghiệm của nhóm Cleary cho thấy cảm giác “biết trước” đi kèm déjà vu thường là ảo giác: người tham gia tin mình đoán được bước tiếp theo, nhưng tỉ lệ đoán đúng không cao hơn may rủi. Cảm giác quen quá mạnh làm ta nghĩ rằng mình đã đoán trúng, sau khi sự việc đã xảy ra.
Vì thế, gặp déjà vu thì cứ coi như một trò đùa nhỏ của bộ nhớ. Đừng để nó thành nỗi lo, hay thành lí do để suy diễn mãi về một chuyện vu vơ.
Déjà vu, jamais vu và presque vu
Tiếng Pháp còn cho tâm lí học hai “người anh em” của déjà vu:
| Thuật ngữ | Nghĩa đen | Cảm giác | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Déjà vu | Đã thấy | Cái mới mà thấy quen | Lần đầu tới một quán cà phê mà như đã ngồi đây |
| Jamais vu | Chưa từng thấy | Cái quen bỗng thấy lạ | Viết một chữ quen nhiều lần, tự nhiên thấy chữ ấy kì cục |
| Presque vu | Gần như thấy | Sắp nghĩ ra mà không ra | Một từ cứ “nằm trên đầu lưỡi” mà không nói được |
Khi nào cảm giác “như đã từng” nên đi khám?
Déjà vu vài lần trong năm là bình thường. Tuy vậy, nên hỏi ý kiến bác sĩ (thường là bác sĩ thần kinh) nếu cảm giác này xuất hiện rất thường xuyên, kéo dài bất thường, hoặc đi kèm những dấu hiệu lạ như ngửi thấy mùi hay nếm thấy vị không có thật, sợ hãi vô cớ, lơ mơ không nhớ chuyện vừa xảy ra, cử động lặp lại như chép miệng, nuốt liên tục. Những biểu hiện này có thể liên quan đến cơn động kinh thùy thái dương và cần được khám để biết chính xác. Bài viết chỉ để giải thích khái niệm, không thay cho chẩn đoán của bác sĩ.
Dejavu và mấy chuyện người ta hay tò mò
Dejavu nghĩa là gì trong tiếng Việt?
Dejavu (déjà vu) nghĩa đen là “đã thấy”, dùng để chỉ cảm giác một cảnh mới gặp lần đầu nhưng lại quen như đã từng trải qua. Có thể nói gọn là “cảm giác đã từng”.
Deja vu là gì, viết dejavu có sai không?
Deja vu, dejavu và déjà vu là cùng một từ. Dạng chuẩn tiếng Pháp là déjà vu, hai chữ tách rời và có dấu. Viết “dejavu” là cách viết không dấu phổ biến trên mạng, chấp nhận được trong giao tiếp thân mật.
Déjà vu có nguy hiểm không?
Thường là không. Đa số người khỏe mạnh thỉnh thoảng gặp déjà vu và nó tự hết sau vài giây. Chỉ khi gặp quá thường xuyên hoặc kèm dấu hiệu bất thường mới cần đi khám.
Vì sao tuổi học trò hay bị déjà vu?
Khảo sát cho thấy người trẻ báo cáo déjà vu nhiều hơn người lớn tuổi. Vì sao lại thế thì khoa học chưa có câu trả lời chắc chắn. Điều đáng yên tâm là ở tuổi này, déjà vu thoáng qua hầu như luôn vô hại.