Cực đoan là bị đẩy tới mức quá đáng, tới tận cùng một phía, không chừa chỗ cho khoan nhượng. Từ này thường đi với thái độ, suy nghĩ, chủ trương: suy nghĩ cực đoan, tư tưởng cực đoan. Hỏi “cực đoan nghĩa là gì” thì hình dung dễ nhất là một người đứng hẳn ở một đầu sợi dây, không chịu nhích vào giữa.
| Nghĩa ngắn | Đến mức tột cùng một phía, quá đáng, không khoan nhượng |
| Gốc từ | Hán Việt 極端: cực (chỗ tột cùng) + đoan (đầu, đầu mối) |
| Loại từ | Tính từ |
| Trái nghĩa | Ôn hòa, chừng mực, trung dung |
Cực đoan được giảng thế nào trong từ điển?
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) xếp cực đoan là tính từ, chỉ cái gì đã bị đẩy tới mức quá đáng, tới cực độ, và ghi chú rằng từ này thường nói về xu hướng, chủ trương, thái độ. Wiktionary tiếng Việt nêu thêm một nét nghĩa mới hơn mà báo chí dùng rất nhiều: thời tiết cực đoan, tức những đợt nắng nóng, mưa lớn, rét đậm bất thường và khó lường.
Như vậy có hai chỗ dùng chính:
- Nói về con người và cách nghĩ. Bạn ấy nhìn vấn đề hơi cực đoan: điểm kém một bài là cho rằng mình hết hi vọng. Đây là nét nghĩa gốc, gần như luôn mang ý chê.
- Nói về hiện tượng tự nhiên. Mùa hè năm nay có nhiều đợt nắng nóng cực đoan. Ở nét này từ chỉ mức độ khác thường, không có ý phê phán ai.
Trên bản tin quốc tế còn gặp cụm chủ nghĩa cực đoan (tiếng Anh: extremism), chỉ những hệ tư tưởng nằm rất xa quan điểm số đông và chấp nhận cả bạo lực. Đó là thuật ngữ của lĩnh vực chính trị, an ninh; trong lời nói hằng ngày, người Việt dùng cực đoan chủ yếu theo nghĩa thứ nhất ở trên.
Chữ 極 và chữ 端: đầu tận cùng của một sợi dây
Chữ cực (極) theo Thiều Chửu vốn là cái nóc nhà, từ đó chỉ chỗ cao nhất, chỗ cùng tột. Ta gặp nó trong Bắc cực, Nam cực, cực điểm, cùng cực.
Chữ đoan (端) có nghĩa ngay thẳng (như đoan trang, đoan chính), nhưng trong từ này nó mang nghĩa khác: đầu, đầu mối. Hai đầu của một vật gọi là lưỡng đoan (兩端).
Ghép lại, cực đoan là cái đầu tận cùng, tức đứng hẳn ở mép ngoài cùng. Thú vị là sách Trung dung (một thiên trong Lễ kí) có ý ngược lại: sách khen vua Thuấn biết nắm cả hai đầu (chấp kì lưỡng đoan) rồi đem cái ở giữa ra dùng với dân. Chữ đoan ở hai chỗ là một, chỉ khác người ta đứng ở đâu trên sợi dây ấy. Lối nắm hai đầu rồi chọn chỗ giữa ấy chính là cốt lõi của khái niệm trung dung trong Nho giáo, khác hẳn thái độ ba phải.
Đặt cực đoan cạnh những từ gần và từ ngược
| Từ | Khác cực đoan ở đâu |
|---|---|
| Quá khích | Nhấn vào hành động, lời nói hăng quá mức; cực đoan rộng hơn, chỉ cả cách nghĩ |
| Bảo thủ | Khư khư giữ cái cũ; người bảo thủ chưa chắc đã cực đoan |
| Phiến diện | Chỉ nhìn một mặt vì thiếu thông tin; cực đoan là đã chọn hẳn một đầu và gạt bỏ đầu kia |
| Ôn hòa, chừng mực | Trái nghĩa: biết dừng ở mức vừa phải, chấp nhận ý khác |
| Trung dung | Trái nghĩa theo lối Nho học: giữ cái ở giữa, không lệch về bên nào |
Một lỗi hay gặp là dùng cực đoan như “rất, cực kì”: “món này ngon cực đoan” là sai, vì từ không chỉ mức độ cao nói chung mà chỉ sự lệch hẳn về một phía. Nhìn sự việc từ nhiều phía thì xem thêm bài phân biệt cái nhìn khách quan với chủ quan.
Viết đoạn nghị luận về lối suy nghĩ cực đoan
Đề “Suy nghĩ về tác hại của lối nghĩ cực đoan ở người trẻ” có thể triển khai qua mấy ý sau:
- Giải thích: suy nghĩ cực đoan là chỉ thấy hai màu trắng và đen, hoặc tất cả hoặc không gì cả; một lần thất bại bị xem là thất bại mãi mãi, một người khác ý kiến bị xem là kẻ thù.
- Biểu hiện: phản ứng gay gắt trên mạng khi đọc một tin chưa kiểm chứng; tự gán cho mình nhãn “vô dụng” vì một bài kiểm tra; ép mình theo những kế hoạch kiểu “không làm được thì bỏ hẳn”.
- Tác hại: dễ quyết định vội, dễ làm tổn thương người khác và chính mình; khép lại khả năng học hỏi từ ý kiến trái chiều.
- Cách điều chỉnh: tập hỏi “còn cách nhìn nào khác?”, nghe hết rồi mới kết luận, kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ. Kỹ năng ấy có tên riêng, xem bài cách suy nghĩ biết đặt câu hỏi.
Câu kết có thể ngắn thôi: Đứng ở một đầu sợi dây thì chỉ thấy được một nửa con đường.
Cực đoan qua vài câu hỏi hay gặp
Suy nghĩ cực đoan là gì?
Là kiểu nghĩ đẩy mọi việc về hai thái cực, tốt hẳn hoặc xấu hẳn, đúng hết hoặc sai hết. Người nghĩ như vậy khó chấp nhận ý kiến khác và hay đưa ra kết luận nặng nề từ một sự việc nhỏ.
Thời tiết cực đoan là gì?
Là những hiện tượng thời tiết vượt xa mức thường gặp ở một nơi: nắng nóng gay gắt kéo dài, mưa lớn bất thường, rét đậm, bão mạnh trái mùa. Ở đây cực đoan chỉ mức độ khác thường, không mang ý chê.
Cực đoan tiếng Anh là gì?
Tính từ là extreme, danh từ chỉ tư tưởng là extremism, người theo tư tưởng ấy là extremist. Thời tiết cực đoan là extreme weather.
Trái nghĩa với cực đoan là gì?
Thường dùng nhất là ôn hòa và chừng mực. Trong văn chương, triết học phương Đông, từ trung dung cũng được đặt đối lại với cực đoan.