Thao túng là nắm giữ và chi phối người khác hay một sự việc, khiến họ hành động theo ý mình, thường bằng cách kín đáo và vì lợi ích của người cầm trịch. Từ này dùng cho cả thị trường, giá cả lẫn quan hệ giữa người với người. Khi nói thao túng tâm lý hay bị thao túng, ta đang nói về kiểu chi phối thứ hai: qua cảm xúc và suy nghĩ.
| Nghĩa ngắn | Nắm giữ và chi phối, bắt người khác làm theo ý mình |
| Gốc từ | Hán Việt 操縱: thao (cầm, nắm) + túng (buông, thả) |
| Loại từ | Động từ; “sự thao túng”, “kẻ thao túng” là cách dùng như danh từ |
| Sắc thái | Tiêu cực, hàm ý lén lút, bất công |
| Tiếng Anh | manipulate, manipulation |
Thao túng: người cầm dây phía sau
Chữ Hán của từ này rất gợi hình. Thao (操) là cầm, nắm; túng (縱) là buông, thả. Một từ điển Hán Việt giảng gọn: nắm giữ và buông thả, muốn làm gì thì làm. Thử nghĩ tới người điều khiển con rối: lúc kéo, lúc nhả, con rối tưởng mình tự múa nhưng mọi bước đều do bàn tay phía trên.
Từ điển tiếng Việt định nghĩa thao túng là nắm giữ và chi phối, bắt phải hành động theo ý của mình. Điểm cốt lõi nằm ở chữ bắt: người bị thao túng không được chọn một cách tự do, dù nhiều khi họ tưởng là mình đang tự chọn. Vì vậy từ này hầu như không bao giờ dùng để khen.
Thị trường, giá cả, dư luận và lòng người
Thao túng xuất hiện ở khá nhiều mảng. Đọc báo, bạn sẽ gặp ít nhất bốn kiểu:
- Thao túng thị trường, thao túng giá: một nhóm có tiền, có hàng cố ý đẩy giá lên hay dìm giá xuống để trục lợi. Ví dụ từ điển: các tổ chức độc quyền mặc sức thao túng thị trường.
- Thao túng một tổ chức: một người đứng sau giật dây, ra quyết định thay cho ban lãnh đạo trên danh nghĩa.
- Thao túng dư luận: tung tin một chiều, dựng tài khoản ảo để cả cộng đồng mạng tin theo một hướng.
- Thao túng tâm lý: dùng lời nói, cảm xúc, thông tin sai lệch để làm thay đổi cách nghĩ và hành vi của một người cụ thể, thường là người thân, người yêu, bạn bè hay đồng nghiệp.
Ba kiểu đầu là chuyện của kinh tế, quản trị, truyền thông. Kiểu thứ tư mới là thứ khiến người ta gõ tìm “thao túng tâm lý là gì” nhiều nhất, vì nó xảy ra ngay trong những mối quan hệ gần gũi.
Những dấu hiệu cho thấy mình đang bị dắt mũi
Thao túng tâm lý khó nhận ra vì nó hiếm khi ồn ào. Không có ai quát tháo, chỉ có những câu nói nghe rất nhẹ nhàng. Một vài tín hiệu ở mức đời sống:
- Sau mỗi lần nói chuyện với một người, bạn thấy mình là người có lỗi, dù không nhớ rõ mình sai ở đâu.
- Bạn bắt đầu nghi ngờ trí nhớ của chính mình: “Hình như mình nhớ nhầm thật?”
- Người kia hay dùng cảm giác tội lỗi làm đòn bẩy: “Bố mẹ hi sinh cho con bao nhiêu mà con nỡ…”, “Nếu thật sự coi mình là bạn thì cậu đã…”.
- Bạn được khen rất nhiều lúc đầu, rồi bị lạnh nhạt đột ngột mỗi khi không làm theo ý họ.
- Bạn dần ít gặp bạn bè, người thân khác, vì người kia luôn có lý do để can.
- Bạn thường xuyên phải xin lỗi, giải thích, và lời từ chối của bạn hiếm khi được tôn trọng.
Một dấu hiệu đơn lẻ chưa nói lên điều gì; ai cũng có lúc nói lời trách móc. Đáng lo là khi chúng lặp đi lặp lại theo một khuôn và luôn nghiêng về lợi ích của một phía.
Vì sao người ta thao túng, và cái giá phải trả?
Người thao túng không phải lúc nào cũng là “kẻ xấu” theo kiểu phim ảnh. Có người lớn lên trong một gia đình mà muốn được việc thì phải dỗi, phải dọa, nên họ coi đó là cách nói chuyện bình thường. Có người sợ bị bỏ rơi nên tìm cách giữ chặt người khác. Cũng có người chủ ý dùng mánh khóe để được tiền, được quyền, được chiều chuộng. Điểm chung: một bên muốn kiểm soát và một bên bị đặt vào thế yếu.
Cái giá dồn cả lên phía bên kia. Dần dần họ mất tự tin, khó ra quyết định, lo âu, có khi tự cô lập mình. Ngay cả mối quan hệ cũng mục dần, vì nó không dựa trên sự tin cậy hai chiều. Nếu bạn thấy mình kiệt sức hay không còn tin vào nhận định của chính mình sau một thời gian dài, hãy nói chuyện với người lớn đáng tin cậy, thầy cô, hoặc hẹn gặp một chuyên gia tâm lý; có người ngoài cuộc nhìn cùng, mọi chuyện thường sáng ra nhiều.
Thuyết phục, thao túng và gaslighting đứng ở đâu?
| Khái niệm | Cách tác động | Người nghe có quyền chọn không |
|---|---|---|
| Thuyết phục | Đưa lý lẽ, bằng chứng công khai | Có: nghe xong vẫn được từ chối |
| Thao túng | Đánh vào cảm xúc, che giấu ý đồ, xoay thông tin | Bị thu hẹp: lựa chọn đã bị dàn xếp trước |
| Gaslighting | Một kiểu thao túng: chối bỏ sự thật để nạn nhân nghi ngờ trí nhớ của mình | Gần như không, vì nạn nhân mất điểm tựa |
Ranh giới nằm ở sự minh bạch. Người thuyết phục cho bạn thấy họ muốn gì; người thao túng giấu điều đó đi. Kiểu chối phăng sự thật được bàn riêng ở bài hiện tượng gaslighting trong các mối quan hệ. Trên mạng còn có cả những “khóa học” dạy cách điều khiển người yêu, xem thêm ở bài nghĩa của chữ PUA. Cách nói dễ nhận ra nhất của người thao túng là câu bắt đầu bằng “Nếu thật sự thương mình thì…”: phần sau dấu ba chấm luôn là điều có lợi cho họ.
Một kiểu thao túng hay gặp trong gia đình và tình yêu là làm người kia thấy có lỗi để họ chiều theo, gọi là guilt trip.
Thao túng trong lớp học, nhóm bạn và trên mạng
Thao túng tâm lý là gì?
Là việc một người dùng cách gián tiếp, che giấu hoặc lừa dối để thay đổi suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của người khác theo hướng có lợi cho mình. Kiểu chi phối này hay gặp trong tình yêu, gia đình, nhóm bạn và nơi làm việc.
Bị thao túng là gì?
Là ở vào thế bị người khác chi phối mà không nhận ra hoặc không dám cưỡng lại: làm theo ý họ vì sợ, vì thấy có lỗi hay vì đã quen nghe lời. Người bị thao túng thường chỉ nhận ra khi nhìn lại cả một chuỗi chuyện.
Thao túng tiếng Anh là gì?
Động từ là manipulate, danh từ là manipulation; người hay thao túng người khác được gọi là manipulative. Thao túng thị trường thường dịch là market manipulation.
Người thao túng có biết mình đang thao túng không?
Không phải lúc nào cũng biết. Có người làm vậy có chủ đích, có người chỉ lặp lại thói quen học được từ nhỏ. Dù vậy, việc họ không cố ý không làm cho tác hại lên người kia nhẹ đi.