Thanh thản là trạng thái trong lòng nhẹ nhõm, yên ổn, vì không còn điều gì khiến mình phải lo nghĩ, áy náy hay day dứt. Từ này là tính từ, hay đi với “lòng”, “tâm hồn”, “đầu óc”. Hỏi thanh thản nghĩa là gì thì nên nhớ một nét riêng: cảm giác ấy thường đến sau khi một gánh nặng được đặt xuống, chứ ít khi tự nhiên mà có.
| Nghĩa ngắn | Nhẹ lòng, yên ổn, không còn vướng bận lo âu hay áy náy |
| Loại từ | Tính từ |
| Cấu tạo | Hai tiếng cùng mở đầu bằng “th”, được xếp vào nhóm từ láy |
| Sắc thái | Tích cực, nhẹ nhàng; dùng cả trong lời nói thường và văn viết |
Thanh thản là khi lòng được đặt gánh xuống
Thử nghĩ tới cảm giác sau khi trả hết món nợ đã vay bạn từ lâu, hoặc sau khi đến xin lỗi người mình lỡ làm buồn. Không có gì thay đổi bên ngoài, nhưng trong người thì nhẹ hẳn. Tiếng Việt gọi cảm giác ấy là thanh thản.
Mục từ này trong từ điển của Viện Ngôn ngữ học được giảng ngắn: lòng nhẹ và dễ chịu, bởi chẳng còn chuyện gì phải bận tâm hay áy náy. Hai chữ “không còn” đáng để ý. Thanh thản là kết quả của việc gỡ ra, buông xuống: đã làm tròn việc của mình, đã nói được điều cần nói, đã chấp nhận điều không thể đổi.
Vì thế từ này nói về bên trong nhiều hơn bên ngoài. Một người có thể bận rộn cả ngày mà lòng vẫn thanh thản, cũng có người ngồi không mà đầu óc rối bời. Nó cũng khác vui: thanh thản là yên, không phải hớn hở.
Câu nói nào hợp với chữ thanh thản?
Từ này đứng được ở nhiều kiểu câu, mỗi chỗ một sắc thái hơi khác:
- Sau một việc làm xong: Nộp bài thi xong, em thấy thanh thản dù chưa biết điểm.
- Sau khi nhận lỗi: Kể thật với mẹ chuyện làm vỡ chiếc bình, lòng tôi mới thanh thản được.
- Nói về tuổi già, một đời đã sống trọn: Ông nội ngồi tưới cây, nét mặt thanh thản.
- Lời an ủi khi có người mất: Bà đã ra đi thanh thản, con cháu quây quần bên cạnh.
Câu cuối là cách nói giảm, nói tránh quen thuộc trong tiếng Việt. Ở đó “ra đi thanh thản” ý là mất nhẹ nhàng, không đau đớn, không còn điều gì day dứt. Dùng câu này trong lời chia buồn thì hợp, nhưng đừng đem ra đùa.
Thanh thản, thảnh thơi hay bình thản: chọn chữ nào?
Đây là mấy từ hay bị đổi chỗ cho nhau, vì cùng chung một vẻ “yên”.
| Từ | Trọng tâm nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thanh thản | Lòng nhẹ vì không còn lo nghĩ, áy náy | Làm xong bổn phận, lòng thanh thản |
| Thảnh thơi | Rảnh rang, không bị việc gì thúc ép | Nghỉ hè, buổi chiều thảnh thơi đọc sách |
| Bình thản | Giữ được vẻ bình tĩnh trước chuyện lớn | Nghe tin dữ, anh vẫn bình thản |
| Thản nhiên | Tỏ ra như không có chuyện gì, có khi hàm ý thờ ơ | Làm sai mà vẫn thản nhiên |
Chỗ dễ sai nhất là giữa thanh thản và thản nhiên. Người thanh thản thì lòng đã yên thật. Người thản nhiên có khi chỉ là không bận tâm, kể cả với điều đáng bận tâm, nên từ này có lúc mang ý chê. Còn chữ an nhiên trong lối sống tự tại thì gần thanh thản hơn, nhưng thiên về một lối sống lâu dài chứ không phải cảm giác sau một việc cụ thể.
Từ gần nghĩa khác: nhẹ nhõm, yên lòng, thư thái, bình yên. Trái nghĩa: áy náy, day dứt, bứt rứt, lo âu, nặng lòng.
Viết bài nghị luận về sống thanh thản
Đề kiểu “Sống thanh thản là sống thế nào?” hay “Làm sao để tâm hồn thanh thản?” thuộc dạng nghị luận về một tư tưởng, đạo lí. Vài ý có thể dựng thành dàn bài:
- Giải thích: thanh thản là lòng yên vì không phải day dứt với chính mình; khác với trốn tránh hay thờ ơ.
- Điều gì đem lại thanh thản: sống ngay thẳng, làm tròn việc được giao, biết nhận lỗi và biết tha thứ.
- Điều gì lấy mất nó: nói dối rồi phải che giấu, ghen tị, ôm mãi một nỗi tiếc nuối; người trẻ gọi đó là nỗi níu kéo trong lòng khó gỡ.
- Bài học: thanh thản không có nghĩa là không có việc gì; nó đến khi mình sống không phải hổ thẹn.
Muốn tham khảo cách triển khai một đề cùng dạng, xem các bài trong tuyển bài nghị luận tư tưởng, đạo lí lớp 11. Một câu để mở bài cho tự nhiên: Có những đêm ngủ ngon không nhờ chăn ấm mà nhờ cả ngày không làm điều gì phải giấu.
Thanh thản trong lời ăn tiếng nói thường ngày
Thanh thản có phải từ Hán Việt không?
Không có cơ sở chắc chắn để coi đây là từ Hán Việt. Từ điển mở Wiktionary xếp thanh thản vào nhóm từ láy, vì hai tiếng lặp lại phụ âm đầu “th”. Đừng tách ra giảng từng chữ như với từ Hán Việt.
Tâm hồn thanh thản là gì?
Là lòng không bị đè nặng bởi lo âu, tội lỗi hay ân hận. Người có tâm hồn thanh thản vẫn gặp chuyện buồn, nhưng không mang theo những gánh không cần mang.
Thanh thản tiếng Anh nói thế nào?
Tùy câu mà dùng at peace, peaceful hoặc serene. “Lòng tôi thanh thản” có thể nói là I feel at peace.
Viết thanh thản hay thanh thảng?
Viết đúng là thanh thản, vần “an”, dấu hỏi. “Thanh thảng” là lỗi do đọc lẫn âm cuối n và ng.