Tam nam bất phú là vế đầu của câu nói dân gian gốc Hán “tam nam bất phú, tứ nữ bất bần”, nghĩa là nhà có ba con trai thì khó giàu, nhà có bốn con gái thì không nghèo. Câu này hay được người lớn nhắc khi một nhà vừa sinh đứa con trai thứ ba. Đây là quan niệm truyền miệng, không phải quy luật có căn cứ.
| Nghĩa đen | Ba con trai không giàu (vế sau: bốn con gái không nghèo) |
| Chữ Hán | 三男不富，四女不貧 |
| Thể loại | Câu nói dân gian, thường được gọi là tục ngữ |
| Hoàn cảnh hay nghe | Chuyện sinh con, đông con trai hay đông con gái |
Tam nam bất phú: ba trai khó giàu
Tách từng chữ sẽ thấy câu này rất dễ đọc. Tam (三) là ba, nam (男) là con trai, bất (不) là không, phú (富) là giàu. Vế sau đối lại từng chữ: tứ (四) là bốn, nữ (女) là con gái, bất là không, bần (貧) là nghèo. Bốn cặp chữ đối nhau gọn gàng: ba với bốn, trai với gái, giàu với nghèo.
Trong lời ăn tiếng nói, người ta ít khi đọc cả câu. “Nhà ấy tam nam bất phú rồi” là cách nói nửa đùa nửa thật về một gia đình ba cậu con trai. Vế “tứ nữ bất bần” thì hay được dùng để động viên nhà đông con gái. Cũng vì vậy mà nhiều người chỉ nhớ một vế, rồi đi tìm vế còn lại.
Người xưa giải thích câu này ra sao?
Không có văn bản nào ghi rõ câu này ra đời lúc nào. Các cách lí giải phổ biến đều dựa vào đời sống nông thôn ngày trước:
- Nuôi con trai tốn kém: lo cho con trai ăn học, dựng vợ, chia đất làm nhà, nên nhà ba con trai dễ cạn của.
- Chia của thì mỏng: ruộng vườn chia ba đời này, đời sau chia tiếp, phần ai cũng nhỏ dần.
- Con gái chịu khó, lại được nhà trai lo lễ: theo nếp cũ, khi cưới, nhà trai mang lễ vật sang nhà gái; con gái lại quen tần tảo, đỡ đần cha mẹ.
Câu nói ấy còn đúng hôm nay không?
Giàu hay nghèo phụ thuộc vào việc làm, học hành, cách tiêu tiền và cả may rủi, không phụ thuộc vào số con trai hay con gái. Có nhà ba con trai làm ăn khấm khá, có nhà bốn con gái vẫn chật vật. Câu nói chỉ đúng như một nhận xét về chi phí nuôi con trong xã hội nông nghiệp cũ, khi con trai gánh phần lo cưới xin, đất đai.
Nhìn kĩ hơn, cả hai vế đều gán cho mỗi giới một vai cố định: con trai thì tốn, con gái thì đảm. Đó là kiểu suy nghĩ mà bài những khuôn mẫu áp lên nam và nữ gọi là định kiến giới. Nếu đem câu này ra để kiêng sinh con thứ ba là con trai, hay để trách một đứa trẻ vì giới tính của nó, thì đã dùng sai một câu nói vốn chỉ để bàn chuyện vui. Tinh thần con trai con gái được đối xử như nhau hợp với đời sống hiện tại hơn.
Trong bài văn nghị luận, câu này dùng tốt làm dẫn chứng cho một quan niệm dân gian cần nhìn lại, chứ không nên dẫn như một chân lí.
Đặt cạnh những câu nói khác về con cái
Kho tục ngữ không thống nhất về chuyện con trai, con gái. Có câu nghiêng về con trai: Nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô (một trai là có, mười gái coi như không), phản ánh nếp trọng nam khinh nữ xưa. Có câu lại quý con gái: Ruộng sâu trâu nái, không bằng con gái đầu lòng. “Tam nam bất phú, tứ nữ bất bần” đứng về phía thứ hai, dù lí do vẫn là chuyện tiền.
Gần nghĩa về chuyện giàu nghèo đổi thay có câu Không ai giàu ba họ, không ai khó ba đời, nhưng câu này nói về thời vận chứ không về số con. Ai muốn đọc thêm những câu ông bà dặn về nếp nhà có thể xem ca dao, tục ngữ về tình cảm gia đình.
Cũng xoay quanh chuyện giàu nghèo nhưng bàn về nếp sống là câu phú quý sinh lễ nghĩa; nghĩa câu phú quý sinh lễ nghĩa, từ gốc Quản Tử đến hai cách hiểu trái chiều, có lời giảng riêng.
Tam nam bất phú qua lời người hay nhắc
Tam nam bất phú, tứ nữ bất bần nghĩa là gì?
Nghĩa là nhà có ba con trai thì khó giàu, nhà có bốn con gái thì không nghèo. Đây là quan niệm dân gian, dựa trên chuyện chi phí nuôi con thời trước.
Tam nam bất phú là tục ngữ Việt hay Trung Quốc?
Câu được viết bằng chữ Hán và đọc theo âm Hán Việt, nên thường được cho là có gốc từ Trung Hoa rồi truyền vào dân gian Việt Nam. Người Việt dùng nó như một câu tục ngữ quen.
Sinh ba con trai có thật sự khó giàu không?
Không có căn cứ nào cho thấy điều đó. Kinh tế gia đình tùy vào công việc, cách làm ăn và cách nuôi dạy con, không do con là trai hay gái.
Có nên kiêng sinh con thứ ba là con trai?
Không nên kiêng vì một câu nói. Đứa trẻ nào cũng xứng đáng được đón nhận như nhau; câu tục ngữ chỉ nên nghe như một lời nói vui của người xưa.