Phú quý sinh lễ nghĩa là câu tục ngữ nói rằng khi giàu sang, con người có điều kiện và cũng có nhu cầu chăm chút lễ nghi, phép tắc, thể diện. Nghĩa đen là “giàu sang sinh ra lễ nghĩa”. Hôm nay câu này hay được nói với giọng mỉa: có tiền rồi thì bày vẽ cỗ bàn, đặt ra lắm thủ tục cho người ta nể.
| Nghĩa | Giàu sang thì người ta mới chú trọng lễ nghi, phép tắc (có khi thành bày vẽ, phô trương) |
| Loại | Tục ngữ gốc Hán Việt |
| Từng chữ | phú 富 (giàu), quý 貴 (sang), sinh 生 (sinh ra), lễ nghĩa 禮義 (phép tắc cư xử) |
| Sắc thái | Nhận xét đời sống; thường pha ý châm biếm |
| Câu hay đi kèm | Bần cùng sinh đạo tặc |
Phú quý sinh lễ nghĩa nói chuyện gì?
Tách từng chữ ra thì câu rất rõ. Phú là giàu về của, quý là sang về địa vị. Lễ nghĩa theo từ điển là những phép tắc phải theo để cư xử trong gia đình, ngoài xã hội cho phải đạo, người trên kẻ dưới, theo quan niệm Nho giáo. Cả câu nói: khi đã giàu và sang, người ta sinh ra chuyện giữ lễ.
Từ cái lõi ấy, câu tục ngữ được dùng theo hai hướng.
- Hướng nhận xét bình thường. Đói ăn thì khó nghĩ tới mâm cỗ đủ lễ, áo quần chỉnh tề hay quà biếu chu đáo. Có của ăn của để, người ta mới để tâm tới giỗ chạp, cưới hỏi cho đàng hoàng, tới cách mời khách, cách chào hỏi. Hiểu như vậy thì câu chỉ ghi lại một điều có thật.
- Hướng châm biếm. Giàu lên rồi đâm ra cầu kì: tiệc mừng thọ phải ở nhà hàng lớn, thiệp mời phải mạ vàng, đám cưới phải đông khách cho “bằng người”. Lễ nghĩa lúc này không còn là phép cư xử, mà thành thứ để khoe. Bài viết của một tiến sĩ trên báo Đại biểu Nhân dân cũng đọc câu này theo hướng ấy, kể ra hàng loạt dịp tiệc tùng phô trương.
Muốn biết người nói đang theo hướng nào, nghe giọng là đủ. “Nhà ấy giờ phú quý sinh lễ nghĩa, giỗ nào cũng mấy chục mâm” gần như chắc chắn là lời chê.
Cái gốc ở sách Quản Tử
Ý “đủ ăn rồi mới giữ lễ” có từ rất xưa trong sách vở Trung Hoa. Thiên Mục dân trong sách Quản Tử, gắn với tên Quản Trọng, tể tướng nước Tề thời Xuân Thu, có câu 倉廩實而知禮節，衣食足而知榮辱. Phiên âm: thương lẫm thực nhi tri lễ tiết, y thực túc nhi tri vinh nhục. Tạm hiểu: kho thóc đầy thì dân biết lễ tiết, cơm áo đủ thì dân biết vinh nhục.
Câu ấy là lời bàn chuyện trị nước: muốn dạy dân điều phải, trước hết lo cho dân no đủ. Không có tài liệu nào cho thấy tục ngữ “phú quý sinh lễ nghĩa” dịch thẳng từ Quản Tử, nhưng hai câu chung một mạch nghĩ. Điều thú vị là ở sách xưa, ý này nghiêm trang và tích cực; qua miệng người Việt, nó lại hay mang thêm nụ cười mỉa.
Câu tục ngữ thường được nói liền với một vế đối ngược: bần cùng sinh đạo tặc, nghèo cùng cực thì sinh ra trộm cướp. Đặt cạnh nhau, hai câu cùng nhấn vào sức nặng của hoàn cảnh vật chất đối với cách con người cư xử.
Viết nghị luận về câu tục ngữ này thế nào?
Đề kiểu “Suy nghĩ của em về câu phú quý sinh lễ nghĩa” không nên trả lời một chiều. Một hướng triển khai gồm bốn bước:
- Giải thích: nghĩa từng chữ, nghĩa cả câu, và cả hai cách hiểu nêu ở trên.
- Đồng tình một phần: đời sống đủ đầy giúp con người có thời gian, tâm trí để học lễ, giữ nếp nhà; một xã hội no ấm dễ có trật tự hơn.
- Phản biện: lễ nghĩa không đo bằng tiền. Có những gia đình nghèo mà con cái lễ phép, tử tế; có người giàu mà vô lễ. Tục ngữ có câu “đói cho sạch, rách cho thơm” để nói điều ngược lại.
- Phê phán và bài học: phê phán lối phô trương, coi cỗ bàn là thước đo tình nghĩa; sống đủ lễ mà giản dị.
Dẫn chứng có thể lấy từ kho ca dao, tục ngữ về đồng tiền, hoặc so với cách giàu “kín đáo” mà giới trẻ gọi là phong cách nhà giàu lâu đời, không khoe của.
Những câu cùng ý và trái ý
| Câu | Quan hệ với phú quý sinh lễ nghĩa |
|---|---|
| Có thực mới vực được đạo | Cùng ý: phải đủ ăn mới giữ được đạo lí |
| Bần cùng sinh đạo tặc | Vế ngược: nghèo quá dễ sinh làm càn |
| Đói cho sạch, rách cho thơm | Trái ý: nghèo vẫn phải giữ phẩm giá |
| Giấy rách phải giữ lấy lề | Trái ý: khó khăn đến đâu cũng giữ nề nếp |
Cùng nói chuyện giàu nghèo còn có câu Hán Việt tam nam bất phú, tứ nữ bất bần, nhưng câu ấy bàn về số con trong nhà chứ không bàn về lễ nghĩa.
Một lưu ý khi dùng: đừng đem câu này để khen một gia đình chu đáo trong ngày vui của họ. Dù nghĩa đen không xấu, người nghe hôm nay rất dễ hiểu thành “nhà giàu mới nổi thích bày vẽ”.
Phú quý sinh lễ nghĩa: khen hay chê?
Phú quý sinh lễ nghĩa nghĩa là gì?
Là giàu sang thì sinh ra lễ nghĩa: có điều kiện vật chất, người ta chú trọng nghi lễ, phép tắc, thể diện hơn. Tùy giọng nói, câu có thể là nhận xét thường hay lời mỉa thói bày vẽ.
Vế sau của phú quý sinh lễ nghĩa là gì?
Câu hay được nói kèm là “bần cùng sinh đạo tặc”. Hai vế không phải lúc nào cũng đi đôi, nhưng ghép lại thì thành một cặp đối: giàu sinh lễ, nghèo sinh trộm.
Phú quý sinh lễ nghĩa có đúng không?
Không. Nó đúng ở chỗ cơm áo ảnh hưởng tới cách sống, nhưng nhân cách không do tiền quyết định. Nhiều người nghèo vẫn sống tử tế, nhiều người giàu vẫn thiếu lễ độ.
Phú quý sinh lễ nghĩa có phải thành ngữ không?
Nó là một câu trọn ý, nêu một nhận xét về đời sống, nên xếp vào tục ngữ thì đúng hơn thành ngữ.