Về chính chúng ta là văn bản nghị luận của nhà vật lí lí thuyết người I-ta-li-a Các-lô Rô-ve-li (Carlo Rovelli), trích từ cuốn sách phổ biến khoa học nổi tiếng 7 bài học hay nhất về vật lí. Văn bản mở đầu Bài 9 (Hành trang cuộc sống) sách Ngữ văn 10 Kết nối tri thức, tập hai. Bài viết tổng hợp đầy đủ: nội dung văn bản, tiểu sử tác giả, xuất xứ, thể loại, luận đề – luận điểm, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Về chính chúng ta
Văn bản trong SGK dùng bản dịch của Nguyễn Nguyên Hy (NXB Thế giới – Omega Plus, 2018), còn thuộc diện bảo hộ, nên dưới đây Văn VN lược thuật lại ý chính và chỉ trích vài câu ngắn. Phần trả lời câu hỏi SGK, em xem bài soạn bài Về chính chúng ta.
Nêu vấn đề bằng hệ thống câu hỏi. Tác giả tự hỏi: giữa bức tranh vũ trụ mênh mông mà vật lí hiện đại vẽ ra, con người – sinh vật biết nhận thức, biết quyết định, biết cười và khóc – có vai trò gì? Nếu thế giới chỉ là lượng tử và hạt, thì cảm nhận về bản thân, ước mơ, cảm xúc, tri thức của mỗi người từ đâu mà có? Ông thừa nhận câu hỏi rất khó: “Trong bức tranh khoa học rộng lớn ngày nay, có nhiều thứ chúng ta không hiểu nổi, và một trong những thứ mà ta hiểu ít nhất là chính chúng ta.” Dù vậy, né tránh nó là bỏ qua điều cốt yếu, bởi chính con người cũng thuộc về thế giới ấy.
Con người trong quan hệ với thế giới. Trước hết, con người là chủ thể quan sát và cùng nhau dựng nên bức tranh về thực tại, là những nút trong mạng lưới trao đổi hình ảnh, công cụ, thông tin, tri thức. Nhưng con người không đứng ngoài: ta ở bên trong thế giới, được tạo nên từ cùng loại nguyên tử, cùng tín hiệu ánh sáng như cây cối, tinh tú. Hiểu biết càng tăng, con người càng thấy mình nhỏ bé: Trái Đất không phải trung tâm vũ trụ, loài người cũng không tách biệt khỏi muôn loài mà có chung nguồn gốc với các sinh vật khác. Tác giả viết: “Chúng ta có cùng tổ tiên xa xôi với con bướm và cây thông.” Giống đứa trẻ lớn lên dần nhận ra thế giới rộng hơn khoảng sân nhà, ta hiểu mình là ai nhờ soi vào người khác, vật khác.
Tri thức và thông tin. Tri thức của con người, ít hay nhiều, đều phản ánh thế giới. Mối liên hệ ấy không khiến ta đặc biệt hơn tự nhiên, vì mọi vật luôn tương tác và mang dấu vết của nhau, tức là luôn trao đổi thông tin. Tác giả đưa ra chuỗi ví dụ: giọt mưa cho biết có đám mây, tia sáng mang màu sắc của vật, đồng hồ cho biết giờ, gió báo cơn bão, phân tử DNA chứa mã di truyền, bộ não lưu giữ trải nghiệm. Tư duy của con người được làm nên từ kho thông tin khổng lồ được tích lũy và không ngừng hoàn thiện.
Con người trong quan hệ với tự nhiên. Đạo đức, cảm xúc, tình yêu không hề kém chân thực chỉ vì chúng thuộc về tự nhiên; trái lại, chúng càng quý vì chúng có thật. Thực tại của ta gồm cả niềm vui lẫn nỗi buồn, cả sự tri ân lẫn sự phụ bạc, âm nhạc và tri thức chung. Từ đó, tác giả khẳng định: “Chúng ta là một bộ phận hữu cơ của tự nhiên; chúng ta là tự nhiên, là một trong vô số các biểu hiện biến thiên vô cùng vô tận của nó.” Điều làm ta thành người không phải là sự tách khỏi tự nhiên; ở những góc khác của vũ trụ có thể còn nhiều dạng phức tạp mà ta chưa hình dung nổi. Ông viết tiếp: “Tự nhiên là nhà của chúng ta, và sống trong tự nhiên nghĩa là chúng ta đang ở nhà của mình.” Văn bản khép lại bằng niềm say mê hiểu biết: bản tính con người gồm cả yêu thương, lương thiện và khao khát học hỏi; nơi ranh giới giữa điều đã biết và điều chưa biết, vẻ đẹp bí ẩn của thế giới hiện ra đầy quyến rũ.
Thông tin tác giả Các-lô Rô-ve-li
Các-lô Rô-ve-li (Carlo Rovelli) sinh ngày 3 tháng 5 năm 1956 tại thành phố Vê-rô-na, I-ta-li-a. Ông tốt nghiệp vật lí ở Đại học Bô-lô-nha (1981), nhận bằng tiến sĩ ở Đại học Pa-đô-va (1986), sau đó nghiên cứu và giảng dạy ở I-ta-li-a, Mỹ, Pháp, Ca-na-đa. Hiện ông là giáo sư danh dự tại Trung tâm Vật lí lí thuyết ở Mác-xây (Pháp).
Rô-ve-li là một trong những người đặt nền móng cho thuyết hấp dẫn lượng tử vòng (loop quantum gravity) – hướng nghiên cứu nhằm thống nhất thuyết tương đối rộng với cơ học lượng tử. Ông còn quan tâm sâu tới lịch sử và triết học khoa học, đề xuất cách diễn giải quan hệ (relational) cho cơ học lượng tử. Nhờ nền tảng đa ngành ấy, ông có cái nhìn tổng hợp về vũ trụ và đời sống con người.
Bên cạnh công trình chuyên môn, Rô-ve-li nổi tiếng là cây bút phổ biến khoa học. Ngoài 7 bài học hay nhất về vật lí (2014), ông còn viết La realtà non è come ci appare (2014, giới thiệu hấp dẫn lượng tử), L’ordine del tempo (2017, bàn về bản chất của thời gian), Helgoland (2020, về cơ học lượng tử)… Sách của ông được dịch ra rất nhiều thứ tiếng, nổi bật nhờ lối viết giản dị, giàu chất văn và suy tư triết học.
Thông tin tác phẩm Về chính chúng ta
Xuất xứ văn bản Về chính chúng ta
Văn bản được trích từ cuốn 7 bài học hay nhất về vật lí (nguyên tác tiếng I-ta-li-a Sette brevi lezioni di fisica, xuất bản năm 2014), bản dịch của Nguyễn Nguyên Hy, NXB Thế giới – Công ti cổ phần Sách Omega Việt Nam, Hà Nội, 2018 (tr. 119 – 142). Cuốn sách gồm bảy bài học ngắn về thuyết tương đối rộng, lượng tử, cấu trúc vũ trụ, các hạt cơ bản, các hạt của không gian, xác suất – thời gian – nhiệt của lỗ đen, và phần khép lại bàn về chính con người – nơi đoạn trích trong SGK được chọn. Sách bán được hàng triệu bản và được dịch ra hàng chục ngôn ngữ.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: văn bản nghị luận, bàn về một vấn đề khoa học mang tầm triết học – vị trí của con người trong thế giới.
- Phương thức biểu đạt chính: nghị luận, có kết hợp thuyết minh (thông tin khoa học) và biểu cảm (sự say mê, ngưỡng mộ trước vẻ đẹp của thế giới).
Luận đề và hệ thống luận điểm
Luận đề: con người là gì trong thế giới tự nhiên rộng lớn? Câu trả lời của tác giả: con người gắn bó hữu cơ, không tách rời khỏi tự nhiên – con người chính là tự nhiên. Các luận điểm chính:
- Con người vừa là chủ thể quan sát, nhận thức thế giới, vừa là một phần nằm bên trong thế giới.
- Sự tồn tại của con người chỉ là phần nhỏ bé của vũ trụ; ta chung nguồn gốc với muôn loài.
- Tri thức của con người phản ánh thế giới; mọi vật đều trao đổi thông tin với nhau.
- Giá trị đạo đức, cảm xúc của con người là thực tại có thật; con người là tự nhiên và tự nhiên là ngôi nhà của con người.
- Khát vọng hiểu biết là một phần bản tính người; tri thức không ngừng mở rộng trước vẻ đẹp bí ẩn của thế giới.
Bố cục – Về chính chúng ta có mấy phần?
Văn bản chia làm 2 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “được xây dựng kĩ lưỡng”): nêu vấn đề bằng hệ thống câu hỏi và bàn về mối quan hệ giữa con người với thế giới (con người là chủ thể nhận thức, là một phần nhỏ bé của vũ trụ, tri thức phản ánh thế giới).
- Phần 2 (còn lại): mối quan hệ giữa con người với tự nhiên (con người là tự nhiên, tự nhiên là nhà, khát vọng hiểu biết của con người).
Giá trị nội dung
Văn bản lí giải vị trí và giá trị của con người trong thế giới: con người nhỏ bé, chung nguồn gốc với muôn loài và là một phần không tách rời của tự nhiên; nhưng chính điều đó làm cho cảm xúc, đạo đức, tri thức của con người trở nên chân thực và đáng quý. Từ đó, tác giả gợi thái độ khiêm nhường trước tự nhiên, ý thức gắn bó, trân trọng tự nhiên và tinh thần không ngừng học hỏi, khám phá.
Giá trị nghệ thuật
- Lập luận chặt chẽ, đi từ câu hỏi đến lí lẽ rồi kết luận; dẫn chứng khoa học chính xác mà gần gũi.
- Mở đầu bằng chuỗi câu hỏi tu từ gây chú ý, khơi gợi suy nghĩ của người đọc.
- Sử dụng phép điệp (“chúng ta”), liệt kê, so sánh (con người như đứa trẻ lớn lên), hình ảnh ẩn dụ (tự nhiên là ngôi nhà).
- Ngôn ngữ kết hợp tính khoa học với chất triết lí và chất thơ.
Ý nghĩa nhan đề Về chính chúng ta
Nhan đề xác định ngay đối tượng bàn luận: không phải vũ trụ hay các hạt cơ bản, mà là “chúng ta” – con người. Chữ “chính” nhấn mạnh rằng đây là điều gần gũi nhất nhưng lại khó hiểu nhất. Cách xưng “chúng ta” còn tạo sự gần gũi, kéo người đọc cùng suy ngẫm về bản thân mình.
Tóm tắt nội dung văn bản
Bắt đầu bằng những câu hỏi về vai trò của con người trong thế giới mà vật lí hiện đại mô tả, tác giả cho rằng con người vừa là chủ thể nhận thức thế giới, vừa là một bộ phận nhỏ bé nằm trong thế giới, chung nguồn gốc với muôn loài. Tri thức con người phản ánh thế giới; mọi vật đều trao đổi thông tin với nhau. Cảm xúc, giá trị đạo đức của ta là thực tại có thật; con người là tự nhiên, và tự nhiên là ngôi nhà của con người. Khát vọng hiểu biết giúp con người không ngừng khám phá vẻ đẹp bí ẩn của thế giới.
Sơ đồ tư duy Về chính chúng ta
Sơ đồ dưới đây tóm lược các ý chính về tác giả, tác phẩm.
Lời kết
Khi ôn tập Về chính chúng ta, em cần nắm: tác giả Các-lô Rô-ve-li (sinh năm 1956), nhà vật lí lí thuyết người I-ta-li-a; văn bản trích từ 7 bài học hay nhất về vật lí; thể loại nghị luận; bố cục 2 phần; quan điểm cốt lõi: con người là một phần hữu cơ, không thể tách rời của tự nhiên. Đây cũng là hành trang quan trọng để em đọc tiếp các văn bản khác trong Bài 9.
Xem thêm:
- Soạn bài Về chính chúng ta (Kết nối tri thức 10)
- Soạn bài Một đời như kẻ tìm đường
- Con đường không chọn (Robert Frost): tác giả, tác phẩm
- Soạn bài Sự sống và cái chết (Trịnh Xuân Thuận)