Con đường không chọn (The Road Not Taken) của nhà thơ Mỹ Robert Frost là văn bản đọc thứ hai trong Bài 9 “Hành trang cuộc sống”, sách Ngữ văn 10 Kết nối tri thức (tập hai). Bài viết tổng hợp những gì cần nắm trước khi học: nguyên tác và nội dung từng khổ thơ, tiểu sử Robert Frost, hoàn cảnh ra đời, thể loại, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Con đường không chọn
Bài thơ gồm bốn khổ, mỗi khổ năm dòng. Sách giáo khoa in hai bản dịch tiếng Việt: bản của Trịnh Lữ (dẫn theo thivien.net) và bản của Phan Huy Dũng (tạp chí Sông Lam, số 11, tháng 3/2021). Hai bản dịch này còn trong thời hạn bảo hộ nên bài viết chỉ trích ngắn; toàn bộ bản dịch và phần trả lời câu hỏi em xem trong bài soạn bài Con đường không chọn. Dưới đây là nguyên tác tiếng Anh in trong tập Mountain Interval (1916) – văn bản đã thuộc phạm vi công cộng – kèm phần lược dịch từng khổ.
The Road Not Taken
Two roads diverged in a yellow wood,
And sorry I could not travel both
And be one traveler, long I stood
And looked down one as far as I could
To where it bent in the undergrowth;
Then took the other, as just as fair,
And having perhaps the better claim,
Because it was grassy and wanted wear;
Though as for that the passing there
Had worn them really about the same,
And both that morning equally lay
In leaves no step had trodden black.
Oh, I kept the first for another day!
Yet knowing how way leads on to way,
I doubted if I should ever come back.
I shall be telling this with a sigh
Somewhere ages and ages hence:
Two roads diverged in a wood, and I—
I took the one less travelled by,
And that has made all the difference.
Lược dịch nội dung từng khổ (dịch xuôi để hiểu nghĩa, không phải bản dịch SGK):
- Khổ 1: Giữa khu rừng lá vàng, con đường tách làm hai. Tiếc vì không thể đi cả hai khi chỉ là một người lữ khách, nhân vật tôi đứng rất lâu, nhìn theo một lối xa hết tầm mắt, tới chỗ nó uốn cong rồi khuất vào bụi rậm.
- Khổ 2: Rồi tôi đi lối kia, cũng đẹp chẳng kém, có lẽ còn có lí hơn vì cỏ mọc nhiều như đang chờ người đi qua; dẫu thật ra, xét về chuyện ấy, người qua lại đã làm mòn hai lối gần như nhau.
- Khổ 3: Sáng hôm ấy, cả hai lối đều phủ lá, chưa bước chân nào giẫm cho thâm lại. Tôi tự nhủ để dành lối đầu cho một ngày khác, nhưng biết rằng đường này dẫn tới đường kia, nên ngờ rằng mình sẽ chẳng bao giờ quay lại.
- Khổ 4: Rất nhiều năm sau, tôi sẽ kể lại chuyện này kèm một tiếng thở dài: trong rừng có hai lối rẽ, và tôi đã chọn lối ít người đi, điều đó đã làm nên mọi khác biệt.
Hai dòng kết trong bản dịch của Trịnh Lữ được nhiều bạn học thuộc:
Tôi đã chọn lối mòn ít có ai đi,
Và điều đó đã làm đổi thay tất cả.
Thông tin tác giả Robert Frost
Robert Frost (SGK phiên âm Rô-bớt Phờ-rớt, 1874 – 1963) sinh ở San Francisco (bang California, Mỹ). Cha mất năm 1885, cậu bé theo mẹ về Lawrence (bang Massachusetts) và lớn lên ở vùng New England. Ông từng học ở Đại học Dartmouth rồi Đại học Harvard nhưng đều bỏ dở, trải qua nhiều nghề: dạy học, đưa báo, làm công nhân, làm trang trại ở Derry (bang New Hampshire). Những năm tháng gắn với ruộng vườn, rừng cây và người nông dân New England về sau trở thành chất liệu chủ yếu cho thơ ông.
Năm 1912, Frost đưa gia đình sang Anh. Tại đây ông in hai tập thơ đầu là A Boy’s Will (1913) và North of Boston (1914), đồng thời kết thân với nhà văn Edward Thomas. Năm 1915, ông trở về Mỹ, mua trang trại ở Franconia (New Hampshire), vừa sáng tác vừa giảng dạy, trong đó có nhiều năm dạy tiếng Anh ở Amherst College.
Frost là nhà thơ duy nhất bốn lần nhận giải Pulitzer về thơ (1924, 1931, 1937, 1943) – giải thưởng thường niên uy tín của Mỹ. Năm 1958, ông được bổ nhiệm làm Nhà thơ Hoa Kỳ (Poet Laureate); năm 1961, ở tuổi 86, ông đọc thơ trong lễ nhậm chức của Tổng thống John F. Kennedy. Ông mất ngày 29/1/1963 tại Boston.
Phong cách nghệ thuật: thơ Frost lấy cảnh sắc và đời sống nông thôn New England làm chất liệu, dùng lời nói thường ngày của người Mỹ, nhưng từ những chuyện giản dị ấy lại mở ra các câu hỏi triết lí về con người, cô đơn, lựa chọn và số phận. Khác với trào lưu thơ tự do đương thời, Frost trung thành với vần và nhịp truyền thống; ông từng ví làm thơ tự do giống như “playing tennis without a net” (chơi quần vợt mà không có lưới). Các bài tiêu biểu: Mending Wall, Birches, The Road Not Taken, Fire and Ice, Stopping by Woods on a Snowy Evening, The Gift Outright.
Thông tin tác phẩm Con đường không chọn
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi học sinh hay gặp khi chuẩn bị bài.
Con đường không chọn được in ở đâu?
The Road Not Taken in lần đầu trên tạp chí The Atlantic Monthly số tháng 8 năm 1915, sau đó được Frost đặt làm bài mở đầu tập thơ Mountain Interval (1916). Giữa hai lần in có vài chỗ sửa nhỏ, chẳng hạn ở dòng 13 chữ “marked” được đổi thành “kept”. Văn bản trong SGK Ngữ văn 10 Kết nối tri thức là hai bản dịch tiếng Việt của Trịnh Lữ và Phan Huy Dũng.
Hoàn cảnh sáng tác bài thơ
Bài thơ được viết vào khoảng năm 1915, lấy cảm hứng từ những cuộc đi dạo trong rừng ở nước Anh của Frost với người bạn thân là nhà văn, nhà thơ Edward Thomas (1878 – 1917). Theo lời Frost, Thomas thường phân vân không biết nên đi lối nào; chọn xong rồi, ông lại tiếc rằng lẽ ra nên đi lối khác. Frost gửi bài thơ cho Thomas sau khi về Mỹ. Cũng trong năm 1915, Thomas nhập ngũ, tham gia Chiến tranh thế giới thứ nhất và tử trận trong trận Arras (A-rát-xơ) năm 1917. Chính Frost khi đọc bài thơ trước công chúng đã dặn người nghe phải cẩn thận với nó: “it’s a tricky poem—very tricky” (đó là một bài thơ đánh đố, rất đánh đố).
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể loại: thơ trữ tình. Nguyên tác có vần luật chặt chẽ: 4 khổ, mỗi khổ 5 dòng, gieo vần theo sơ đồ ABAAB, nhịp chủ yếu là 4 chân iamb (xen chân anapest). Hai bản dịch trong SGK chuyển sang hình thức thơ tự do nên nhiều tài liệu ghi thể thơ là tự do; khi làm bài em nên nói rõ đang nói về bản dịch.
- Phương thức biểu đạt chính: biểu cảm, kết hợp tự sự (kể lại một lần chọn đường) và miêu tả (cảnh rừng, hai lối rẽ).
- Nhân vật trữ tình: tôi – người lữ hành đứng trước ngã rẽ trong rừng, cũng là hình ảnh con người trước những lựa chọn của đời mình.
Bố cục Con đường không chọn có mấy phần?
Các tài liệu phổ biến chia bài thơ thành 2 phần:
- Phần 1 (ba khổ đầu): hai lối rẽ trong rừng và sự phân vân, cân nhắc rồi lựa chọn của nhân vật trữ tình.
- Phần 2 (khổ cuối): nhân vật trữ tình hình dung mình của nhiều năm sau, kể lại lựa chọn ấy bằng một tiếng thở dài.
Nếu đi sâu theo mạch cảm xúc, em có thể phân tích theo từng khổ: đứng trước ngã rẽ (khổ 1) – chọn lối kia (khổ 2) – hẹn quay lại nhưng biết khó có ngày trở lại (khổ 3) – nhìn lại từ tương lai (khổ 4).
Giá trị nội dung
- Bài thơ nói về một trải nghiệm ai cũng có: đứng trước nhiều ngả đường, con người chỉ được đi một lối, và lựa chọn nào cũng đồng nghĩa với từ bỏ những khả năng khác.
- Thể hiện tâm trạng phân vân, do dự khi phải chọn trong lúc không thể biết trước kết quả, cùng cảm giác nuối tiếc về con đường đã bỏ lại.
- Gửi gắm suy ngẫm: đường này nối sang đường kia, đời người không thể quay lại làm lại từ đầu; vì thế mỗi lựa chọn đều có ý nghĩa và con người phải sống có trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Giá trị nghệ thuật
- Hình ảnh ẩn dụ giản dị mà giàu sức gợi: khu rừng, con đường, lối rẽ, lá vàng tượng trưng cho đường đời và những ngã rẽ quyết định.
- Giọng thơ tâm tình, nhiều suy tư, pha chút hóm hỉnh, mỉa mai kín đáo: hai lối gần như nhau, nhưng về sau người kể lại nói mình đã chọn lối ít người đi.
- Kết cấu đặc sắc: điểm nhìn chuyển từ hiện tại (lúc đứng trước ngã rẽ) sang tương lai (lúc kể lại), khiến bài thơ vừa là câu chuyện vừa là lời chiêm nghiệm.
- Ngôn ngữ đời thường, câu thơ tự nhiên như lời nói nhưng mở ra nhiều cách hiểu.
Ý nghĩa nhan đề Con đường không chọn
Nhan đề gốc The Road Not Taken có nghĩa là con đường không được đi, không được chọn. Điều đáng chú ý là tác giả không đặt tên theo con đường đã chọn (như Con đường tôi chọn hay Con đường ít người đi) mà theo con đường bị bỏ lại. Cách đặt tên ấy hướng sự chú ý vào những gì con người buộc phải từ bỏ khi lựa chọn: một khả năng mãi mãi không được biết đến, và vì không biết nên nó cứ lặng lẽ ám ảnh, gợi nuối tiếc. Nhan đề vì thế chứa đựng chiều sâu triết lí của cả bài: mỗi lần chọn cũng là một lần mất.
Những cách hiểu khác nhau về bài thơ
Nhiều người đọc bài thơ như lời cổ vũ dám đi con đường riêng, khác số đông. Tuy vậy, nhiều nhà nghiên cứu lưu ý rằng chính bài thơ đã nói hai lối được người qua lại làm mòn “really about the same” (thật ra gần như nhau). Như vậy, lối ít người đi trong khổ cuối có thể là cách con người về sau tự kể lại để lựa chọn của mình có ý nghĩa. Tiếng thở dài có thể là tiếc nuối, cũng có thể là mãn nguyện. Khi viết bài, em có thể trình bày cả hai cách hiểu, miễn là có dẫn chứng từ văn bản.
Sơ đồ tư duy Con đường không chọn
Lời kết
Con đường không chọn ngắn gọn, lời lẽ giản dị nhưng chạm vào một câu hỏi lớn của đời người: sống là chọn lựa, và chọn lựa nào cũng kèm theo từ bỏ. Khi ôn tập, em cần nhớ tác giả Robert Frost (1874 – 1963), hoàn cảnh ra đời gắn với Edward Thomas, bố cục hai phần, ý nghĩa ẩn dụ của con đường – lối rẽ và ý nghĩa của nhan đề.
Xem thêm: