Ôn tập học kì II Ngữ văn 10 Kết nối tri thức (trang 124–127)

Loại văn bản và thể loại văn bản nào đã được học trong học kì II? Nêu nhan đề những văn bản cụ thể thuộc về các loại, thể loại đó.

Trả lời:

Tập hai đủ cả ba loại văn bản quen thuộc. Văn bản thực hành đọc đánh dấu (*).

• Văn bản văn học
  • Thơ trung đại Việt Nam: Bảo kính cảnh giới (bài 43, thơ Nôm), Dục Thuý sơn (thơ chữ Hán), Ngôn chí (bài 3)*, Bạch Đằng hải khẩu* – đều của Nguyễn Trãi.
  • Thơ nước ngoài: Con đường không chọn (Rô-bớt Phrớt).
  • Tiểu thuyết (đoạn trích): Người cầm quyền khôi phục uy quyền (Vích-to Huy-gô).
  • Truyện ngắn: Dưới bóng hoàng lan (Thạch Lam), Một chuyện đùa nho nhỏ (Sê-khốp), Con khướu sổ lồng (Nguyễn Quang Sáng)*.
  • Nhật kí: Mãi mãi tuổi hai mươi (Nguyễn Văn Thạc)*.
• Văn bản nghị luận
  • Nghị luận trung đại: Bình Ngô đại cáo (thể cáo).
  • Nghị luận hiện đại: Một đời như kẻ tìm đường (Phan Văn Trường), viết từ trải nghiệm riêng nên gần với kiểu bài luận về bản thân; Về chính chúng ta (Các-lô Rô-ve-li) bàn về vị trí của con người trong tự nhiên dựa trên tri thức vật lí, có thể xếp vào văn bản thông tin khoa học nếu nhấn vào phần kiến thức.
• Văn bản thông tin: Tác gia Nguyễn Trãi; Sự sống và cái chết (Trịnh Xuân Thuận); Nghệ thuật truyền thống của người Việt (Nguyễn Văn Huyên); bản tin Phục hồi tầng ozone: Thành công hiếm hoi của nỗ lực toàn cầu (Lê My); Tính cách của cây (Pê-tơ Vô-lơ-lê-ben)*.

Chỗ cần cẩn thận: Bình Ngô đại cáo là văn nghị luận chứ không phải thơ, dù có vần và đối; Con đường không chọn là thơ trữ tình, đừng xếp vào nghị luận chỉ vì nó bàn về sự lựa chọn.

Bài 6 (Nguyễn Trãi – “Dành còn để trợ dân này”) có những điểm gì đặc biệt so với các bài học khác?

Trả lời:

• Bài duy nhất trong năm lớp 10 tổ chức theo một tác gia. Các bài khác gom văn bản theo thể loại (sử thi, thơ, truyện…) hoặc theo chủ đề; Bài 6 lấy một con người làm trục, mọi văn bản đều xoay quanh Nguyễn Trãi.
• Có một văn bản riêng giới thiệu tác gia. Văn bản Tác gia Nguyễn Trãi cung cấp tiểu sử, sự nghiệp, quan điểm sáng tác, rồi mới đến tác phẩm. Học sinh đọc tác phẩm với “hồ sơ” về tác giả trong tay.
• Nhiều thể loại của cùng một ngòi bút. Một bài cáo chữ Hán mang tầm vóc văn kiện quốc gia, một bài thơ Nôm về cảnh ngày hè, một bài thơ chữ Hán tả núi; thực hành đọc lại thêm một bài thơ Nôm và một bài thơ chữ Hán. Qua đó thấy Nguyễn Trãi vừa là nhà chính luận vừa là nhà thơ.
• Đòi hỏi đọc văn bản trong bối cảnh lịch sử – văn hoá. Muốn hiểu Bình Ngô đại cáo phải biết cuộc khởi nghĩa Lam Sơn; muốn hiểu thơ nhàn của Nguyễn Trãi phải biết những năm ông lui về Côn Sơn. Phần Tri thức ngữ văn đưa ra bốn khái niệm lần đầu xuất hiện: văn học trung đại, đặc điểm người cầm bút thời ấy, văn nghị luận trung đại và yếu tố biểu cảm trong nghị luận.
• Mục tiêu giáo dục: biết ơn những nhân vật kiệt xuất. Câu thơ làm nhan đề (trích bài Tùng trong Quốc âm thi tập) gói được lí tưởng “trợ dân” xuyên suốt đời ông.

Qua những văn bản được đọc và phân tích ở Bài 7, những kiến thức nào về thể loại truyện được chú ý bổ sung, nhấn mạnh (so với những bài học về truyện trước đó)?

Trả lời:

Ở tập một, truyện được tiếp cận chủ yếu qua cốt truyện, nhân vật, không gian, thời gian của thần thoại, truyện truyền kì, truyện ngắn hiện đại. Bài 7 chuyển trọng tâm sang người kể chuyện – “người cầm lái” của mọi câu chuyện:

Hãy thống kê các nội dung thực hành tiếng Việt trong sách giáo khoa Ngữ văn 10, tập hai. Những hiểu biết về phương tiện phi ngôn ngữ đã giúp bạn những gì trong việc đọc các văn bản thông tin và viết bản nội quy hay bản hướng dẫn nơi công cộng?

Trả lời:

• Bài 6: Sử dụng từ Hán Việt (tiếp theo), tiếp nối nội dung đã học ở Bài 1, gắn với lớp từ dày đặc trong văn chương Nguyễn Trãi.
• Bài 7: Biện pháp chêm xen, biện pháp liệt kê.
• Bài 8: Sử dụng phương tiện phi ngôn ngữ.
• Bài 9: Sử dụng phương tiện phi ngôn ngữ (tiếp theo).

Phương tiện phi ngôn ngữ (số liệu, hình ảnh, biểu đồ, sơ đồ, đường nối, kí hiệu…) giúp ở hai chiều:

• Khi đọc: biết “đọc” cả những gì không phải chữ. Biểu đồ cho thấy xu hướng nhanh hơn một đoạn văn dài, sơ đồ cây cho thấy cấp bậc thông tin. Đồng thời biết kiểm tra xem hình ảnh, số liệu có khớp với phần chữ và có nguồn rõ ràng không, tránh bị một biểu đồ cắt xén dẫn dắt.
• Khi viết nội quy, hướng dẫn: biết dùng biển kí hiệu (cấm hút thuốc, lối thoát hiểm), mũi tên chỉ hướng, sơ đồ mặt bằng, số thứ tự và chữ in đậm để người đọc nắm quy định trong vài giây. Quy định dùng thư viện mà kèm sơ đồ khu vực sẽ dễ theo hơn bản chỉ có chữ, nhất là với trẻ nhỏ hoặc khách nước ngoài.

Sách giáo khoa Ngữ văn 10, tập hai gồm những kiểu bài viết nào? Hãy nhắc lại tên các kiểu bài viết và yêu cầu chung của từng kiểu bài.

Trả lời:

Những nội dung nói và nghe nào đã được thực hiện với các bài học trong sách giáo khoa Ngữ văn 10, tập hai? Nội dung nói và nghe nào khiến bạn hứng thú nhất? Vì sao?

Trả lời:

Bốn nội dung: thảo luận về một vấn đề xã hội có ý kiến khác nhau (Bài 6); thảo luận về một vấn đề văn học có ý kiến khác nhau (Bài 7); thảo luận về văn bản nội quy hoặc văn bản hướng dẫn nơi công cộng (Bài 8); thuyết trình về một vấn đề xã hội có sử dụng kết hợp phương tiện ngôn ngữ và phương tiện phi ngôn ngữ (Bài 9).

Câu hỏi thứ hai không có đáp án đúng duy nhất; điều quan trọng là lí do phải cụ thể. Một câu trả lời tham khảo:

Em hứng thú nhất với buổi thảo luận về một vấn đề văn học có ý kiến khác nhau. Nhóm em bàn câu hỏi: nhân vật “tôi” trong Một chuyện đùa nho nhỏ là người tinh nghịch vô hại hay là người đã đùa cợt với tình cảm của Na-đi-a? Em nhận ra hai điều. Thứ nhất, muốn bảo vệ ý kiến về văn học thì phải dẫn được chi tiết trong văn bản, không thể nói “em cảm thấy”. Thứ hai, có những tác phẩm hay chính vì chúng không cho phép kết luận một chiều.

II. Luyện tập và vận dụng (trang 125–127)

1. Đọc. Văn bản 1, Vật liệu thông minh (An-na Plô-xgiai-xki, trích sách Thế giới sẽ ra sao?), giới thiệu loại chất rắn có thể tự đổi màu sắc, hình dạng, từ tính trước tác động của môi trường, chia chức năng của chúng thành sáu loại và lấy ví dụ quen thuộc như kính râm đổi màu, cốc đổi màu khi rót cà phê nóng. Văn bản 2, 80 năm nhìn lại… (trích Tự truyện của Nguyễn Khắc Viện), là lời tự bạch của một trí thức xuất thân nhà Nho coi việc được học hành là “món nợ” với đất nước, coi lời nói và cây bút là vũ khí, và biết ơn bạn bè khắp nơi đã giúp ông.

Hai văn bản Vật liệu thông minh và 80 năm nhìn lại… nhắc bạn nhớ tới những văn bản nào đã được đọc, tham khảo hay thực hành viết trong học kì II? Dựa vào đâu mà bạn có liên hệ như vậy?

Trả lời:

Yếu tố tự sự, biểu cảm thể hiện đậm nét trong văn bản nào? Hãy phân tích lí do xuất hiện và ý nghĩa của yếu tố tự sự, biểu cảm ở văn bản đó.

Trả lời:

Văn bản 2 đậm hai yếu tố này; văn bản 1 gần như chỉ có thông tin, giọng khách quan.

• Tự sự: người viết kể lại xuất thân (lớn lên trong gia đình nhà Nho), công việc (thuyết phục kiều bào, đấu lí trên báo chí, hội nghị, đài phát thanh), những nơi đã qua (Pa-ri, Thuỵ Điển, Rô-ma, Thái Lan), một tình huống cụ thể (lúng túng khi khai lí lịch vì bạn bè quá đông).
• Biểu cảm: lòng biết ơn bạn bè “vừa chân tình, vừa thông thái”; tình cảm với người bạn đời đã cùng chia ngọt sẻ bùi; câu cảm thán khi không thể ghi hết tên bạn bè; nụ cười tự giễu khi ví mình với Đông Ki-sốt.
• Lí do xuất hiện: đây là tự truyện, viết khi tác giả đã ở tuổi tám mươi nhìn lại đời mình. Thể loại này dựa trên những sự việc người viết đã sống qua, và việc nhìn lại tất yếu kèm cảm xúc.
• Ý nghĩa: tự sự làm cho lời tự đánh giá có bằng chứng, không thành lời tự khen; biểu cảm làm người đọc tin vào sự chân thành và cảm được nhân cách của người viết: khiêm nhường, coi thành công là nhờ người khác, coi cống hiến là trả nợ. Phép so sánh với Đông Ki-sốt thêm một nét tự giễu hóm hỉnh.

Trong văn bản 1, những câu nào có sử dụng biện pháp chêm xen?

Trả lời:

Dấu hiệu dễ nhận ra là bộ phận được tách bằng dấu gạch ngang hoặc dấu ngoặc đơn, có thể bỏ đi mà câu vẫn đủ nghĩa:

• Câu định nghĩa vật liệu thông minh: cụm “như màu sắc, hình dạng hoặc từ tính” kẹp giữa hai dấu gạch ngang, chêm vào để giải thích “tính chất” là gì.
• Câu phân loại chức năng: phần sau dấu gạch ngang liệt kê sáu loại chức năng, và cụm “(đóng băng và tan chảy)” trong ngoặc đơn giải thích cho “thay đổi trạng thái”. Câu này vừa chêm xen vừa liệt kê.
• Câu khẳng định vật liệu thông minh đã có mặt trong đời thường: vế sau dấu gạch ngang nêu ví dụ kính râm đổi màu, cốc tri nhiệt biến sắc.
• Câu kết: “và đó sẽ là một nơi thú vị” sau dấu gạch ngang là lời bình thêm, mang sắc thái cảm xúc của người viết.

Trường hợp tiêu biểu nhất là câu đầu (chêm giữa câu, giải thích một khái niệm); các trường hợp còn lại dùng dấu gạch ngang để bổ sung ý ở cuối câu. Tác dụng chung: giải thích thuật ngữ ngay tại chỗ, giúp người đọc không chuyên theo kịp mà không phải ngắt sang câu khác.

Trong văn bản Vật liệu thông minh có câu: “Phạm vi của chủ đề này rất rộng”. Dựa vào hiểu biết của mình, bạn có thể nói thêm điều gì về chủ đề đã được tác giả gợi lên?

Trả lời:

Có thể nói thêm theo ba hướng:

• Ứng dụng đã có quanh ta: hợp kim nhớ hình được dùng làm gọng kính bẻ cong vẫn trở lại dáng cũ, làm dây chỉnh nha trong nha khoa; vải thể thao điều hoà nhiệt; màn hình, cảm biến trong đồng hồ thông minh.
• Lĩnh vực đang mở ra: y học (vật liệu phản ứng với nhiệt độ cơ thể), năng lượng (mái nhà, kính cửa tự điều chỉnh để giảm điện điều hoà), rô-bốt mềm. Chính vì trải trên quá nhiều ngành mà tác giả chỉ dám nói “rất rộng” rồi chọn vài ví dụ.

Cả hai văn bản, theo những cách khác nhau, đều chứa đựng những gợi ý bổ ích về bước đường tương lai của chính chúng ta. Bạn có đồng tình với ý kiến này không? Vì sao?

Trả lời:

Em đồng tình. Hai văn bản nhìn về hai hướng thời gian ngược nhau nhưng cùng chỉ ra những điều người trẻ cần mang theo.

• Vật liệu thông minh nhìn về phía trước: thế giới đồ vật sẽ thay đổi rất nhanh. Gợi ý cho người trẻ là phải học suốt đời, giữ tính tò mò khoa học và chuẩn bị cho những nghề nghiệp hôm nay chưa có tên.
• 80 năm nhìn lại… nhìn về phía sau: một đời người được đo bằng những gì mình đã đóng góp. Gợi ý ở đây là xác định mình mang “món nợ” gì với cộng đồng, chọn đúng vũ khí của mình (với Nguyễn Khắc Viện là lời nói và ngòi bút), và biết trân trọng những người đã giúp mình.

Ghép hai gợi ý lại: tương lai cần cả năng lực thích ứng với cái mới lẫn một lẽ sống đủ vững để không bị cái mới cuốn đi.