Nữ phóng viên đầu tiên là bài báo của nhà báo, nhà nghiên cứu Trần Nhật Vy, kể về Manh Manh nữ sĩ (Nguyễn Thị Kiêm) – người phụ nữ được xem là phóng viên chuyên nghiệp sớm nhất trong lịch sử báo chí nước ta. Văn bản mở đầu Bài 8 (Cấu trúc của văn bản thông tin) sách Ngữ văn 11 Kết nối tri thức, tập hai. Bài viết dưới đây giúp em nắm: nội dung văn bản, thông tin tác giả, xuất xứ, thể loại, trình tự triển khai, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Nữ phóng viên đầu tiên
Văn bản là bài báo đăng năm 2015, còn thuộc diện bảo hộ bản quyền, nên Văn VN chỉ lược thuật lại các thông tin chính theo trình tự bài viết, không chép nguyên văn. Phần trả lời câu hỏi SGK, em xem bài soạn bài Nữ phóng viên đầu tiên.
Mở đầu bằng một câu hỏi. Tác giả khơi gợi sự tò mò của người đọc: ai là nữ phóng viên đầu tiên của báo chí nước ta? Câu trả lời đưa người đọc về Sài Gòn khoảng giữa năm 1931, khi tuần báo Phụ nữ tân văn có một cây bút nữ làm phóng viên thực thụ – người sau này nổi tiếng với tên Manh Manh nữ sĩ.
Tiểu sử nhân vật. Nguyễn Thị Kiêm (1914 – 2005) – về sau được biết tới với tên Manh Manh nữ sĩ – quê Gò Công, con gái một vị tri huyện. Bà học ở trường nữ sinh bản xứ tại Sài Gòn tới bậc tú tài rồi bước vào nghề báo. Lúc đầu bà chỉ là phóng viên bình thường, viết những mục tin nhỏ với các bút hiệu YM, Nguyễn Văn MYM, thỉnh thoảng có bài bàn về quyền của phụ nữ.
Người cổ vũ Thơ mới. Bước ngoặt đến sau khi Phụ nữ tân văn đăng bài Tình già của Phan Khôi (số 122, ngày 10/3/1932). Khi lối thơ phá bỏ niêm luật cũ bị nhiều người phản đối, cô phóng viên mới mười bảy, mười tám tuổi lại đứng hẳn về phía cái mới. Bà ký tên Nguyễn Thị Manh Manh hoặc tên thật trên các bài viết bênh vực Thơ mới, đồng thời tự sáng tác theo lối thơ này.
Những buổi diễn thuyết gây chấn động. Ngày 26/7/1933, tại Hội Khuyến học Sài Gòn, bà diễn thuyết về Thơ mới trước đông đảo công chúng, cho rằng thơ cần thoát khỏi khuôn khổ cũ để tình cảm được bộc lộ tự nhiên. Đây là lần đầu một phụ nữ đứng lên diễn đàn trước nhiều người nghe như vậy – điều mà Hoài Thanh về sau còn nhắc lại trong Thi nhân Việt Nam. Bài nói làm dấy lên cuộc tranh luận kéo dài trên báo chí cả hai miền. Bà còn ra Hà Nội nói chuyện tại hội quán phố Hàng Trống; công chúng kéo đến chật kín cả trên gác lẫn dưới nhà, trong khi không ít người vẫn giữ quan niệm phụ nữ không nên đến chỗ đông người mà tranh luận.
Chân dung và cá tính. Bài báo không tô vẽ nhân vật: bà có dáng người thấp, đậm, gương mặt không đẹp theo chuẩn thời ấy, từng bị một cây bút đương thời chê là xấu; bù lại, đôi mắt sáng, cách nói nhanh, gọn và duyên dáng khiến người nghe bị cuốn hút. Bà vừa là nhà báo, nhà thơ, vừa là người hoạt động xã hội, cổ vũ phụ nữ đi học, đi làm, tham gia các sinh hoạt xã hội ở Sài Gòn và Hà Nội. Văn bản cũng nhắc tới đời sống riêng khá khác thường của bà.
Lời kết đầy tiếc nuối. Ở phần cuối, tác giả bày tỏ sự tiếc nuối: khi người ta kể về phong trào Thơ mới, tên tuổi người phụ nữ từng góp công mở đường cho nó lại hầu như vắng bóng. Bài viết vì thế còn là lời nhắc nhở hậu thế đừng quên những người tiên phong. (Theo các tư liệu, những năm cuối đời bà sống ở Pháp và mất tại Paris năm 2005.)
Thông tin tác giả Trần Nhật Vy
Trần Nhật Vy (tên khai sinh Nguyễn Hữu Vang) quê Đồng Tháp, sinh năm 1956. Ông làm báo lâu năm, đồng thời là nhà nghiên cứu chuyên về lịch sử báo chí quốc ngữ và văn hóa, văn chương Sài Gòn – Nam Bộ.
Thế mạnh của Trần Nhật Vy là lối viết dựa trên tư liệu gốc: ông lật lại những số báo cũ, những cuộc tranh luận văn chương đầu thế kỉ XX để dựng lại chân dung các nhà báo, nhà văn từng bị lãng quên. Các tác phẩm tiêu biểu: Báo quốc ngữ ở Sài Gòn cuối thế kỉ XIX, Lịch sử 150 năm báo chí quốc ngữ (1865 – 2015), Sài Gòn chốn chốn rong chơi, Văn chương Sài Gòn 1881 – 1924…
Thông tin tác phẩm Nữ phóng viên đầu tiên
Xuất xứ, hoàn cảnh ra đời
Bài viết đăng trên báo Tuổi Trẻ ngày 18/6/2015. Năm 2015 cũng là dịp tròn 150 năm báo chí quốc ngữ (tính từ Gia Định báo, 1865) – mảng đề tài mà Trần Nhật Vy dày công nghiên cứu, nên bài báo mang đậm chất tư liệu của một người viết am hiểu lịch sử nghề.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: văn bản thông tin (bài báo viết theo lối kí sự, khắc họa chân dung một nhân vật lịch sử).
- Phương thức biểu đạt chính: thuyết minh; kết hợp tự sự, miêu tả và một số lời bình của người viết.
- Phương tiện phi ngôn ngữ: ảnh chân dung nhân vật, ảnh buổi diễn thuyết, các mốc thời gian và số báo cụ thể.
Trình tự triển khai và cách trích dẫn
Bài báo đi theo dòng thời gian: từ lúc nhân vật bước vào nghề báo, tới giai đoạn nổi tiếng với Thơ mới và nữ quyền, rồi số phận về sau của bà. Xen giữa là các trích dẫn trực tiếp lời phát biểu của chính bà và lời nhận xét của người đương thời. Cách làm này giúp chân dung nhân vật vừa khách quan, vừa sống động, đồng thời tái hiện không khí tranh luận sôi nổi của báo chí những năm 1930.
Bố cục – Nữ phóng viên đầu tiên có mấy phần?
Văn bản có thể chia làm 3 phần:
- Phần 1 (đoạn mở đầu): giới thiệu nữ phóng viên đầu tiên và tiểu sử của Manh Manh nữ sĩ.
- Phần 2 (phần giữa): những hoạt động và đóng góp của bà cho phong trào Thơ mới và phong trào nữ quyền – viết báo, diễn thuyết ở Sài Gòn, Hà Nội; chân dung và cá tính của bà.
- Phần 3 (đoạn cuối): cuộc đời về sau của nhân vật và sự tiếc nuối của tác giả khi tên tuổi bà bị lãng quên.
Giá trị nội dung
- Khắc họa chân dung Manh Manh nữ sĩ – nữ phóng viên tiên phong, người dũng cảm bênh vực Thơ mới và đấu tranh cho quyền bình đẳng của phụ nữ.
- Tái hiện không khí xã hội Việt Nam đầu những năm 1930: cuộc va chạm cũ – mới, giữa những định kiến đối với phụ nữ và khát vọng tự do; báo chí sôi động, nhiều cuộc tranh luận, diễn thuyết.
- Bày tỏ sự trân trọng và tiếc nuối của tác giả, nhắc người đọc ghi nhớ những người mở đường bị lịch sử văn học bỏ quên.
Giá trị nghệ thuật
- Thông tin chính xác, cụ thể (họ tên, năm sinh – năm mất, số báo, ngày tháng), được sắp xếp mạch lạc theo trình tự thời gian.
- Kết hợp hiệu quả phương tiện ngôn ngữ và phi ngôn ngữ (ảnh tư liệu).
- Đan xen thuyết minh với tự sự, miêu tả; dùng trích dẫn trực tiếp làm tăng độ tin cậy và tính sinh động.
- Cách mở đầu bằng câu hỏi gây tò mò; giọng văn khách quan nhưng thấm đượm sự trân trọng.
Ý nghĩa nhan đề Nữ phóng viên đầu tiên
Nhan đề ngắn gọn, nêu đúng thông tin cốt lõi: nhân vật là một phụ nữ, làm nghề phóng viên và là người đầu tiên trong lĩnh vực này ở nước ta. Hai chữ “đầu tiên” nhấn mạnh vai trò tiên phong của Manh Manh nữ sĩ – người dám bước vào một nghề vốn được xem là của đàn ông – đồng thời gợi sự trân trọng của tác giả.
Sơ đồ tư duy Nữ phóng viên đầu tiên
Lời kết
Khi ôn Nữ phóng viên đầu tiên, em cần nhớ: tác giả Trần Nhật Vy (sinh năm 1956), nhà báo, nhà nghiên cứu lịch sử báo chí; bài đăng trên báo Tuổi Trẻ năm 2015; thể loại văn bản thông tin, triển khai theo trình tự thời gian; nhân vật trung tâm là Manh Manh nữ sĩ Nguyễn Thị Kiêm với hai đóng góp lớn cho Thơ mới và phong trào nữ quyền. Những thông tin này cũng là chất liệu tốt cho câu hỏi kết nối đọc – viết về vị thế của người phụ nữ hôm nay.
Xem thêm:
- Soạn bài Nữ phóng viên đầu tiên (Kết nối tri thức 11)
- Soạn bài Trí thông minh nhân tạo
- Soạn bài Pa-ra-lim-pích: Một lịch sử chữa lành những vết thương
- Tác giả – tác phẩm Ca nhạc ở Miệt vườn