Một đời như kẻ tìm đường là văn bản nghị luận của Phan Văn Trường, người từng giữ nhiều vị trí lãnh đạo ở các tập đoàn đa quốc gia và là cố vấn thương mại quốc tế của Chính phủ Pháp. Văn bản học ở Bài 9 (Hành trang cuộc sống) sách Ngữ văn 10 Kết nối tri thức, tập hai. Bài viết dưới đây tổng hợp kiến thức cần nắm: nội dung văn bản, tiểu sử tác giả, xuất xứ, thể loại, luận đề và hệ thống luận điểm, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Một đời như kẻ tìm đường
Văn bản trong SGK được trích từ cuốn sách cùng tên (NXB Trẻ, 2020) và còn thuộc diện bảo hộ bản quyền, vì vậy Văn VN chỉ lược thuật ý chính theo trình tự văn bản, kèm vài câu trích ngắn. Phần trả lời câu hỏi đọc hiểu, em xem ở bài soạn bài Một đời như kẻ tìm đường.
Những lựa chọn đầu đời. Người viết kể lần đầu tiên phải tự quyết định chuyện của mình là năm mười bốn tuổi, vào khoảng thập niên 50 – 60 của thế kỉ XX: nhà trường đề nghị gia đình chọn ngoại ngữ và cân nhắc giữa chương trình cổ điển và chương trình hiện đại. Thầy hiệu trưởng khuyên nên theo hướng cổ điển để hiểu tận gốc văn hóa phương Tây qua hai cổ ngữ La tinh, Hy Lạp và các triết gia như Xô-cờ-rát, Pla-tông. Cha mẹ ông thích lời khuyên ấy nhưng không ép con. Cậu thiếu niên thì chẳng ưa chữ “cổ”, lại bị mấy người bạn thân lôi cuốn bằng nhạc Mỹ của Elvis Presley, Paul Anka, thế là nghiêng hẳn về chương trình hiện đại. Tiếp đó là chuyện chọn nghề: cha muốn con làm kiến trúc, mẹ muốn con làm bác sĩ, cuối cùng cả hai hướng cậu vào con đường công chức vì nó an toàn. Tác giả coi đó là điểm khởi đầu của cả một chuỗi quyết định về sau.
Đời người – con đường nhiều khúc quanh. Từ trải nghiệm riêng, tác giả khái quát: “Cuộc đời của mỗi chúng ta có thể ví như một con đường với hàng ngàn khúc quanh, đến khúc quanh nào chúng ta cũng bắt buộc phải có những lựa chọn.” Có khi ta không được chọn, có khi không biết chọn, thậm chí chưa rõ đích đến, nhưng vẫn phải đi tiếp.
Lựa chọn và số phận. Tác giả kể một loạt nghịch lí trong đời mình: đặt chân tới Pháp ở tuổi mười bảy mà không hề chọn nước Pháp; thành kĩ sư dù chưa từng mơ làm kĩ sư; học cầu đường nhưng chưa thiết kế cây cầu nào; không học kinh tế mà lại làm tư vấn và dạy kinh tế ở đại học; đứng đầu một công ty về đường sắt, buôn bán nhà máy điện, điều hành tập đoàn xử lí nước khi chưa được đào tạo về những ngành đó; là người Việt nhưng làm việc cả đời ở nước ngoài, giỏi tiếng Pháp mà lại làm việc ở những nơi nói tiếng Anh, tiếng Bồ Đào Nha. Ở mỗi khúc quanh, ông đều tìm đường mà không thấy, như người không nhìn rõ phải bước trong sương mù. Mãi về già, ông mới hiểu đời người vốn là một hành trình không có điểm kết thúc; thành công và hạnh phúc phụ thuộc vào sự thanh thản trong lòng và những giá trị ta để lại dọc đường, chứ không nằm ở việc chọn đúng lối nào.
Điều tìm thấy sau một đời tìm đường. Tác giả tổng kết: “Cả cuộc đời tìm đường để rồi mãi tới lúc xế chiều tôi mới khám phá ra chẳng có đường để tìm.” Làm nghề gì, ở đâu cũng được nếu con người nhớ mình là một phần của xã hội. Hạnh phúc nhỏ có ở mỗi bước chân, còn hạnh phúc bền lâu đến từ trải nghiệm, lòng bao dung và tinh thần tích cực. Ông tìm thấy sức mạnh trong gian khó, tình yêu khi hết lòng, uy tín nhờ lối sống khiêm tốn, hạnh phúc khi làm người khác hạnh phúc, và cuối cùng tìm thấy chính mình khi cống hiến trọn vẹn cho cộng đồng. Bài viết khép lại bằng một câu giản dị: “Cứ cho đi thì mới thấy được thứ mình đi tìm.”
Thông tin tác giả Phan Văn Trường
Phan Văn Trường sinh ngày 27 tháng 7 năm 1946, quê gốc ở làng Tranh Xuyên, xã Đồng Tâm, huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương (cũ). Như chính ông kể trong văn bản, ông đến Pháp khi mới mười bảy tuổi, tốt nghiệp kĩ sư cầu đường rồi bước vào một sự nghiệp rất rộng: giảng dạy quy hoạch vùng và kinh tế đô thị ở Đại học Paris 1 Panthéon-Sorbonne (1973 – 1975), từ năm 1970 đến 2005 giữ nhiều vị trí quản lí trong các tập đoàn hàng đầu thế giới về xây dựng, điện lực, năng lượng, giao thông.
Từ thập niên 1990, ông là cố vấn của Chính phủ Pháp về thương mại quốc tế, hai lần được Nhà nước Pháp phong tước Hiệp sĩ. Năm 2010, ông được Nhà nước Việt Nam trao Huy chương Vì sự nghiệp giáo dục vì những đóng góp cho giáo dục nước nhà. Người đọc trong nước quen gọi ông là Giáo sư Phan Văn Trường.
Ông viết sách để chia sẻ kinh nghiệm sống và làm việc với người trẻ. Nổi tiếng nhất là bộ ba Kết tinh một đời do NXB Trẻ ấn hành: Một đời thương thuyết (Giải thưởng Sách Hay năm 2016, hạng mục sách quản trị), Một đời quản trị (ra mắt năm 2017) và Một đời như kẻ tìm đường (2020). Ngoài ra còn có Công dân toàn cầu – Công dân vũ trụ, Cơn lốc quản trị, Chuyện ta truyện Tây, Tư duy dã tràng… Văn phong của ông mộc mạc, giàu chuyện đời thực, thường rút ra những bài học về cách sống tử tế và tinh thần cống hiến.
Thông tin tác phẩm Một đời như kẻ tìm đường
Xuất xứ văn bản Một đời như kẻ tìm đường
Văn bản được trích từ cuốn sách cùng tên của Phan Văn Trường, NXB Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, 2020 (các trang 19 – 23, 34, 406). SGK lược bớt một số đoạn, đánh dấu bằng ngoặc vuông. Đây là cuốn thứ ba của bộ sách Kết tinh một đời, nơi tác giả đúc kết những trải nghiệm qua nhiều quốc gia, nhiều nghề nghiệp và gửi lời nhắn nhủ tới thế hệ trẻ Việt Nam.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: văn bản nghị luận (bàn về một vấn đề đời sống – lựa chọn và lẽ sống của con người).
- Phương thức biểu đạt chính: nghị luận, kết hợp tự sự (kể lại những lựa chọn và chặng đường nghề nghiệp của bản thân) và biểu cảm (bày tỏ suy tư, cảm xúc của người đã đi gần hết cuộc đời).
Luận đề và các luận điểm chính
Luận đề: suy ngẫm về những lựa chọn trên đường đời và điều thật sự làm nên thành công, hạnh phúc của con người. Luận đề được triển khai qua các luận điểm:
- Đời người là chuỗi lựa chọn nối tiếp nhau, dù muốn hay không ta vẫn phải chọn và bước tiếp.
- Lựa chọn và số phận đan cài vào nhau: nhiều khi con đường ta đi không phải con đường ta định chọn.
- Thành công, hạnh phúc không quyết định bởi con đường mà bởi tâm thế sống và những giá trị ta tạo ra.
- Muốn tìm thấy điều mình kiếm tìm, con người phải biết cho đi, cống hiến cho xã hội.
Lí lẽ được soi sáng bằng bằng chứng lấy từ chính cuộc đời tác giả: chuyện chọn chương trình học năm mười bốn tuổi, chuyện chọn nghề, chuỗi công việc trái ngành trải khắp năm châu.
Bố cục – Một đời như kẻ tìm đường có mấy phần?
Văn bản chia làm 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “khó đưa ra hơn rất nhiều”): những lựa chọn đầu tiên của tác giả năm mười bốn tuổi.
- Phần 2 (tiếp theo đến “những nẻo đường đã đi qua”): cuộc đời như con đường nhiều khúc quanh; mối quan hệ giữa lựa chọn và số phận qua những trải nghiệm nghề nghiệp.
- Phần 3 (còn lại): những điều tác giả tìm thấy sau một đời tìm đường – hạnh phúc bền vững và tinh thần cho đi.
Giá trị nội dung
Văn bản là lời tâm sự của một người từng trải về con đường đời: không ai tránh được những ngã rẽ và cũng không ai chắc chắn chọn đúng, nhưng điều quan trọng là sống tận tâm trên con đường mình đi, gieo những giá trị tốt đẹp và biết cống hiến cho xã hội. Qua đó, tác giả khuyên người trẻ bình tĩnh, dũng cảm trước các lựa chọn và tìm hạnh phúc trong sự cho đi.
Giá trị nghệ thuật
- Kết hợp nhuần nhuyễn nghị luận với tự sự và biểu cảm; bằng chứng lấy từ trải nghiệm thật nên giàu sức thuyết phục.
- Hình ảnh ẩn dụ xuyên suốt: đời người là con đường, mỗi ngã rẽ là một lựa chọn.
- Phép liệt kê, điệp cấu trúc (chuỗi câu mở đầu bằng Tôi đã tìm thấy…, chưa bao giờ…) tạo nhịp điệu và nhấn mạnh ý.
- Giọng văn chân thành, điềm đạm, có chút hóm hỉnh khi tác giả tự nhìn lại những nghịch lí của đời mình.
Ý nghĩa nhan đề Một đời như kẻ tìm đường
Nhan đề là một phép so sánh: cả cuộc đời con người giống như hành trình của người đi tìm lối. Thế nhưng ở cuối văn bản, tác giả lại khẳng định rốt cuộc chẳng có con đường nào để tìm. Độ vênh ấy không mâu thuẫn mà chính là điểm nhấn: việc đi tìm giúp con người trưởng thành và nhận ra giá trị nằm ở cách ta sống, ở sự cho đi trên mỗi chặng đường, chứ không ở một con đường đúng duy nhất đã có sẵn.
Tóm tắt nội dung văn bản
Tác giả kể lại những lựa chọn đầu tiên năm mười bốn tuổi (chọn chương trình học, chọn nghề), từ đó khẳng định đời người là con đường nhiều ngã rẽ buộc ta phải chọn. Qua những trải nghiệm nghề nghiệp nhiều bất ngờ, ông nhận ra số phận thường đưa ta đi theo lối khác dự tính, và hạnh phúc không phụ thuộc vào con đường mà vào tâm thế cùng những giá trị ta gieo. Cuối cùng, ông khẳng định con người tìm thấy chính mình khi biết cống hiến và cho đi.
Sơ đồ tư duy Một đời như kẻ tìm đường
Sơ đồ dưới đây giúp em ôn nhanh các ý chính của bài học.
Lời kết
Khi ôn tập Một đời như kẻ tìm đường, em cần nhớ: tác giả Phan Văn Trường (sinh năm 1946), văn bản trích từ cuốn sách cùng tên (2020), thể loại nghị luận có kết hợp tự sự, biểu cảm, bố cục 3 phần, hình ảnh con đường nhiều khúc quanh và thông điệp cho đi để tìm thấy.
Xem thêm:
- Soạn bài Một đời như kẻ tìm đường (Kết nối tri thức 10)
- Con đường không chọn (Robert Frost): tác giả, tác phẩm
- Soạn bài Về chính chúng ta (Các-lô Rô-ve-li)
- Mãi mãi tuổi hai mươi: tác giả, tác phẩm