Miền châu thổ sông Cửu Long cần chuyển đổi từ sống chung sang chào đón lũ là văn bản thông tin của Lê Anh Tuấn, bài đọc mở đầu Bài 9 (Hôm nay và ngày mai) trong sách Ngữ văn 8 Kết nối tri thức tập hai. Bằng kiến thức của một nhà nghiên cứu về sông nước, tác giả lí giải vì sao lũ là nguồn sống của đồng bằng và đề nghị đổi cách nhìn: thay vì gồng mình chịu đựng, người miền Tây nên đón lũ như đón một mùa sản vật. Bài viết dưới đây tổng hợp nội dung văn bản, thông tin tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật và sơ đồ tư duy để em ôn tập nhanh.
Nội dung văn bản Miền châu thổ sông Cửu Long cần chuyển đổi từ sống chung sang chào đón lũ
Văn bản dài khoảng 1.600 chữ, có ảnh minh họa. Vì văn bản còn trong thời hạn bảo hộ bản quyền, Văn VN chỉ tóm lược từng phần và trích vài cụm từ ngắn; phần trả lời câu hỏi SGK có trong bài soạn bài Miền châu thổ sông Cửu Long.
Phần sa-pô – nêu vấn đề. Chỉ khi những năm lũ về ít hoặc không về, các nhà quản lí mới thấy rõ vùng đồng bằng không thể thiếu lũ – điều mà nông dân đã hiểu từ rất lâu và gọi thân mật là “mùa nước nổi”. Tác giả đề xuất thay đổi tư duy: bỏ cách nghĩ “sống chung với lũ” vốn ngầm hiểu là cam chịu, chuyển sang “chào đón” lũ.
Lũ kiến tạo nên đồng bằng. Mọi châu thổ ở hạ lưu đều được bồi đắp qua hàng nghìn năm nhờ những con lũ: nước mưa thấm đất, gom thành suối, thành sông, mang theo phù sa, chất hữu cơ, cát sỏi về nơi thấp. Càng xuống hạ lưu dòng chảy càng chậm, thủy triều đẩy ngược, bùn cát lắng lại thành đồng bằng. Châu thổ Cửu Long còn đặc biệt vì tuổi địa chất trẻ và nằm cuối lưu vực Mê Kông – con sông bắt nguồn từ Hi-ma-lay-a, qua Tây Tạng, Trường Sơn, Cam-pu-chia rồi mới đổ ra Biển Đông. Quá trình bồi tụ kéo dài 5000 – 7000 năm, hạt thô lắng ở thượng nguồn, hạt mịn trôi về gần biển, giúp đồng bằng cao dần và lấn ra phía nam.
Sự trù phú nhờ lũ. Vùng đất này thiếu đá, khoáng sản và cát xây dựng, nền đất lại yếu, nhưng bù lại có lớp đất mặt màu mỡ và nguồn nước dồi dào. Khoảng 100 ngày có thể làm ra 7 – 8 triệu tấn lúa; một mùa mưa cho gần 5 triệu tấn rau quả; năm lũ lớn, người đầu nguồn đánh bắt được từ 1,2 đến 1,5 triệu tấn thủy sản. Kinh nghiệm của lão nông: lũ to thì cá nhiều, chim nhiều, năm sau được mùa mà tốn ít phân thuốc, vì nước lũ để lại phù sa và làm sạch ruộng. Cuối mùa nước là lúc gặt lúa và chim én bay về.
Ba mối kết nối sinh thái. Theo tác giả, ngập lụt nối thượng lưu với hạ lưu (dòng nước, cá, phù sa), nối dòng sông với hai bờ (nước tràn đồng mang phù sa, tôm cá) và nối cửa sông với vùng biển ven bờ (nuôi dưỡng sinh vật, bồi đắp rừng ngập mặn). Tác giả cũng nhắc khẩu hiệu “sống chung với lũ” xuất hiện sau trận lũ năm 2000, những hòn đá tròn tìm thấy trong lòng đất – dấu vết các trận lũ lịch sử – và thực trạng lũ ngày càng thấp, mùa khô kéo dài, mặn xâm nhập sâu.
Kết luận – người dân mong đón lũ. Với nông dân châu thổ, mùa lũ lớn từ xưa chưa bao giờ là nỗi sợ; nó được tin tưởng “như một niềm tin tâm linh” rằng sẽ mang lại no đủ: có phù sa, có cá, rồi mùa xuân về. Câu kết khẳng định lại thái độ đón lũ mà nhan đề đã nêu.
Thông tin tác giả Lê Anh Tuấn
Lê Anh Tuấn là nhà khoa học nghiên cứu về tài nguyên nước, môi trường và biến đổi khí hậu ở Đồng bằng sông Cửu Long. Theo lí lịch khoa học công bố trên trang của Trường Đại học Cần Thơ, ông là phó giáo sư, tiến sĩ, giảng viên cao cấp thuộc Bộ môn Tài nguyên nước của trường, chủ nhiệm nhiều đề tài về nguy cơ của biến đổi khí hậu đối với sản xuất lúa ở miền Tây. Các tài liệu hướng dẫn học tập giới thiệu thêm ông là thành viên ban cố vấn của những mạng lưới bảo vệ sông ngòi Việt Nam và sông Mê Kông. Ông thường viết bài, trả lời báo chí về lũ, hạn mặn và sinh kế của người dân châu thổ.
SGK chỉ giới thiệu ngắn gọn về tác giả, vì vậy khi làm bài em chỉ cần nhớ: Lê Anh Tuấn là chuyên gia am hiểu sâu về sông nước Cửu Long; điều đó giải thích vì sao văn bản dày đặc thuật ngữ thủy văn, địa chất và số liệu cụ thể nhưng vẫn gần gũi qua kinh nghiệm của nhà nông.
Thông tin tác phẩm Miền châu thổ sông Cửu Long cần chuyển đổi từ sống chung sang chào đón lũ
Xuất xứ của văn bản
Bài viết được đăng trên tạp chí Kinh tế Sài Gòn Online ngày 06/02/2022, sau đó được tuyển vào SGK Ngữ văn 8 Kết nối tri thức, tập hai, Bài 9 – Hôm nay và ngày mai. Cùng bài học, Lâm Lê viết về loạt phim Hành tinh của chúng ta; những nét chính về bài viết của Lâm Lê được tóm lược theo từng đề mục.
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể loại: văn bản thông tin, cụ thể là kiểu văn bản giải thích một hiện tượng tự nhiên (lũ ở vùng châu thổ). Một số tài liệu xếp vào văn bản nghị luận vì tác giả có nêu quan điểm, nhưng theo chủ điểm của Bài 9, em nên ghi là văn bản thông tin.
- Phương thức biểu đạt chính: thuyết minh, kết hợp nghị luận (đề xuất đổi tư duy) và miêu tả.
Bố cục: văn bản có mấy phần?
Văn bản có thể chia làm 5 phần:
- Phần 1 (sa-pô): Đồng bằng không thể thiếu lũ, cần chuyển từ “sống chung” sang “chào đón” lũ.
- Phần 2 (từ “Tất cả các vùng châu thổ” đến “thềm lục địa Tổ quốc”): Quá trình kiến tạo đồng bằng và nét đặc biệt trong sự hình thành châu thổ Cửu Long.
- Phần 3 (tiếp đến “những khu đất trũng lung bàu”): Sự trù phú của vùng đồng bằng nhờ lũ.
- Phần 4 (tiếp đến “thời đoạn khó khăn”): Ba kết nối sinh thái do ngập lụt tạo ra; lũ trong lịch sử và diễn biến hiện nay.
- Phần 5 (đoạn cuối): Người dân xem mùa nước nổi là mùa no đủ, mong được đón lũ.
Thông tin chính và cách trình bày thông tin
Thông tin chính: lũ đem lại cho Đồng bằng sông Cửu Long nhiều lợi ích (đất, phù sa, nguồn nước, thủy sản, cân bằng sinh thái) nên con người cần đón nhận lũ một cách chủ động. Thông tin được sắp xếp chủ yếu theo quan hệ nguyên nhân – kết quả: vì lũ bồi đắp và nuôi dưỡng đồng bằng nên đồng bằng trù phú, nên người dân mong lũ. Văn bản dùng nhiều số liệu (thời gian bồi tụ, sản lượng lúa, rau quả, thủy sản), thuật ngữ khoa học và ảnh minh họa – các phương tiện phi ngôn ngữ giúp thông tin xác thực, dễ hình dung.
Vì sao tác giả hầu như không nói đến tác hại của lũ?
Mục đích của bài viết là thay đổi cách nhìn về lũ, nên tác giả dồn trọng tâm vào lợi ích. Các trận “lũ lớn lịch sử” được nhắc đến không phải để kể thiệt hại mà để chứng minh lũ đã có mặt và kiến tạo vùng đất này từ rất lâu, con người từng quen sống cùng nó.
Giá trị nội dung
Văn bản cung cấp hiểu biết khoa học về vai trò của lũ đối với sự hình thành, sự giàu có và hệ sinh thái của Đồng bằng sông Cửu Long; qua đó đề xuất một cách ứng xử mới: chủ động thích ứng, xem lũ là nguồn lợi chứ không chỉ là thiên tai. Bài viết cũng gợi lo lắng trước thực trạng lũ ngày càng ít, hạn mặn ngày càng gay gắt.
Giá trị nghệ thuật
- Nhan đề nêu thẳng quan điểm, sa-pô ngắn gọn định hướng toàn bài.
- Kết hợp kiến thức khoa học (thủy văn, địa chất, sinh thái) với kinh nghiệm dân gian của các lão nông.
- Số liệu cụ thể, dẫn chứng phong phú, sắp xếp mạch lạc theo quan hệ nhân quả.
- Ngôn ngữ chính xác mà vẫn giàu hình ảnh (cách gọi “mùa nước nổi”, hình ảnh chim én bay về cuối mùa lũ).
Ý nghĩa nhan đề
Nhan đề đặt hai cách ứng xử cạnh nhau: “sống chung” là chấp nhận, chịu đựng; “chào đón” là vui vẻ, chủ động. Chữ “cần” thể hiện lời đề nghị, cho thấy đây là thông điệp chính tác giả muốn gửi tới người đọc và các nhà quản lí.
Sơ đồ tư duy văn bản
Sơ đồ dưới đây tóm gọn các ý chính để em ôn bài.
Lời kết
Khi học văn bản này, em cần nhớ: tác giả Lê Anh Tuấn – chuyên gia về sông nước miền Tây; văn bản đăng trên Kinh tế Sài Gòn Online năm 2022; thuộc loại văn bản thông tin giải thích một hiện tượng tự nhiên; bố cục 5 phần; thông điệp: lũ là nguồn sống của châu thổ, cần đổi từ “sống chung” sang “chào đón”. Đây cũng là văn bản mẫu tốt cho bài viết thuyết minh giải thích một hiện tượng tự nhiên ở cuối Bài 9.
Xem thêm: