Lễ cúng Thần Lúa của người Chơ-ro là văn bản thông tin của hai tác giả Văn Quang – Văn Tuyên, văn bản đọc mở đầu Bài 10 (Mẹ Thiên Nhiên) trong sách Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo tập hai. Văn bản thuật lại một lễ hội truyền thống của đồng bào Chơ-ro ở Đồng Nai, qua đó cho thấy người Chơ-ro gắn bó thế nào với thiên nhiên và cây lúa. Bài viết dưới đây tổng hợp nội dung, thông tin tác giả, xuất xứ, bố cục, đặc điểm văn bản, giá trị và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Lễ cúng Thần Lúa của người Chơ-ro
Văn bản còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, vì vậy Văn VN chỉ tóm lược nội dung theo trình tự của văn bản và trích vài câu ngắn. Để trả lời các câu hỏi SGK, em xem bài soạn bài Lễ cúng Thần Lúa của người Chơ-ro.
Giới thiệu người Chơ-ro và lễ cúng. Đồng Nai là nơi người Chơ-ro (tên gọi khác: Đơ-ro, Châu Ro) có mặt từ rất sớm. Lễ cúng Thần Lúa của họ thể hiện sự hòa hợp giữa người và thiên nhiên cùng mong ước được sống no đủ. “Đây cũng được xem là Tết của người Chơ-ro.”
Thời gian và mục đích. Lễ cúng Thần Lúa – tên gọi theo tiếng dân tộc là lễ Sa Yang Va – được tổ chức hằng năm, thường từ ngày 15 đến ngày 30 tháng Ba âm lịch, khi đã thu hoạch xong. Với cộng đồng Chơ-ro, đây là lễ hội quan trọng bậc nhất: đồng bào cảm tạ thần linh đã cho mùa màng bội thu và cầu mong năm sau mưa gió thuận hòa, nhà nhà no ấm.
Dựng cây nêu. Việc đầu tiên là dựng cây nêu – biểu tượng của sự giao hòa giữa người với thần linh, giữa người với người và của khát vọng sống yên ổn, sung túc. Cây nêu được làm từ cây vàng nghệ, quấn lá dứa quanh thân; trên ngọn có hình bông lúa lớn, kèm một chùm lúa trĩu hạt, từ đó bốn nhánh xòe ra bốn hướng: hai nhánh cắm lông chim chèo bẻo tượng trưng cho sức mạnh, trí khôn; hai nhánh cắm lông gà tượng trưng cho sự đầy đủ của gia chủ.
Rước hồn lúa (buổi sáng). Các bà, các chị trong làng lên rẫy rước hồn lúa. Một người phụ nữ cao tuổi của gia đình mang gùi ra rẫy, đến khoảnh lúa để dành cúng thần thì khấn vái rồi cắt một bụi lúa mang về; những bông lúa ấy được dùng để trang trí bàn thờ.
Lễ cúng chính (buổi trưa). Lễ vật gồm gà, heo, rượu cần, bông lúa, hoa quả và các loại bánh như bánh tét, bánh giầy mè đen. Riêng rượu cần phải làm từ gạo trên rẫy nhà mình, tuyệt đối không vay mượn hay mua ngoài. Người đọc lời khấn là già làng hoặc chủ nhà, cầu thần linh ban sức khỏe, mùa màng tốt tươi. Suốt buổi lễ, dàn cồng chiêng đệm nhạc, tạo không khí vừa trang nghiêm vừa gần gũi.
Phần hội. Cúng xong, mọi người lên nhà sàn chính dự tiệc. Vì người Chơ-ro theo chế độ mẫu hệ, li rượu đầu tiên dành cho bà cao tuổi nhất nhà; sau đó khách mới được mời lần lượt, ai nhiều tuổi hơn thì được mời trước. Mọi người ăn uống, múa hát theo tiếng cồng chiêng và các nhạc cụ dân tộc như kèn môi, đàn tre, kèn lúa… “Thật tưng bừng, náo nhiệt!”
Ý nghĩa. Lễ cúng Thần Lúa là sinh hoạt văn hóa đặc sắc, góp thêm vào kho di sản văn hóa chung. Người viết (xưng “tôi”) thấm thía sự gắn bó nghĩa tình của người với đất trời, và lòng biết ơn trước những món quà quý mà thiên nhiên trao tặng.
Thông tin tác giả Văn Quang – Văn Tuyên
Văn bản do hai tác giả Văn Quang và Văn Tuyên thực hiện, đăng trên báo ảnh Dân tộc và Miền núi – tờ báo ảnh viết về đời sống đồng bào các dân tộc và vùng miền núi. SGK và các tài liệu hướng dẫn học chỉ ghi tên tác giả cùng nơi đăng bài, không giới thiệu thêm về tiểu sử, vì vậy khi làm bài em chỉ cần nêu đúng tên hai tác giả và xuất xứ.
Qua văn bản có thể thấy người viết đã trực tiếp có mặt ở lễ hội (đoạn cuối xưng “tôi”), quan sát kĩ từng nghi thức và ghi lại bằng giọng văn rõ ràng, chân thực.
Thông tin tác phẩm Lễ cúng Thần Lúa của người Chơ-ro
Xuất xứ
Văn bản in trên báo ảnh Dân tộc và Miền núi năm 2007 (theo loigiaihay, số ra ngày 4/4/2007).
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: văn bản thông tin thuật lại một sự kiện (một lễ hội truyền thống).
- Phương thức biểu đạt chính: thuyết minh, kết hợp tự sự, miêu tả và một chút biểu cảm ở cuối bài.
Bố cục – Lễ cúng Thần Lúa của người Chơ-ro có mấy phần?
Văn bản có thể chia làm 3 phần:
- Phần 1 – đoạn mở đầu: giới thiệu người Chơ-ro và ý nghĩa khái quát của lễ cúng Thần Lúa.
- Phần 2 (từ đoạn giới thiệu lễ Sa Yang Va đến câu “Thật tưng bừng, náo nhiệt!”): thời gian, mục đích và trình tự diễn ra lễ hội – dựng cây nêu, rước hồn lúa, lễ cúng chính, phần hội.
- Phần 3 (đoạn cuối): ý nghĩa của lễ hội và cảm nhận của người viết.
Một số tài liệu gộp phần 1 và phần 2 làm một, chia văn bản thành 2 phần (diễn biến lễ cúng – ý nghĩa lễ cúng).
Đặc điểm của văn bản thuật lại một sự kiện
- Nêu rõ sự kiện được thuật lại: tên lễ hội, chủ thể (người Chơ-ro), thời gian, địa điểm (vùng Đồng Nai).
- Thuật lại theo trình tự thời gian: chuẩn bị (làm cây nêu) – buổi sáng (rước hồn lúa) – buổi trưa (lễ cúng) – sau lễ (tiệc, múa hát).
- Cung cấp nhiều chi tiết cụ thể, chính xác: chất liệu cây nêu, ý nghĩa từng loại lông chim, danh sách lễ vật, quy định về rượu cần, nhạc cụ.
- Người viết xuất hiện ở ngôi thứ nhất trong đoạn kết, bày tỏ cảm nhận, giúp văn bản thêm chân thực và gần gũi.
Giá trị nội dung
Văn bản cung cấp thông tin cụ thể, sinh động về lễ cúng Thần Lúa – lễ hội lớn nhất của người Chơ-ro: thời gian, mục đích, các nghi thức và phần hội. Qua đó, văn bản cho thấy nét đẹp văn hóa của một dân tộc thiểu số ở Nam Bộ, đề cao sự hòa hợp của người và thiên nhiên cùng lòng biết ơn đối với “Mẹ Thiên Nhiên”.
Giá trị nghệ thuật
- Bố cục hợp lí, sự việc được kể theo đúng trình tự thời gian.
- Thông tin đầy đủ, xác thực; chi tiết chọn lọc, giàu tính miêu tả.
- Kết hợp thuyết minh với tự sự, miêu tả, biểu cảm; ngôn ngữ giản dị, dễ hiểu.
Tìm hiểu thêm về người Chơ-ro
Người Chơ-ro (Chơ Ro) là một trong 54 dân tộc của Việt Nam, nói tiếng thuộc ngữ hệ Nam Á. Theo Tổng điều tra dân số năm 2019, dân tộc này có khoảng 29 500 người, sống tập trung nhiều nhất ở tỉnh Đồng Nai, ngoài ra còn ở một số địa phương lân cận. Qua văn bản có thể thấy cây lúa và những nghi lễ gắn với cây lúa giữ vị trí rất quan trọng trong đời sống tinh thần của đồng bào.
Sơ đồ tư duy Lễ cúng Thần Lúa của người Chơ-ro
Sơ đồ dưới đây giúp em hệ thống nhanh nội dung văn bản.
Lời kết
Cần nhớ khi ôn tập: tác giả Văn Quang – Văn Tuyên; văn bản in trên báo ảnh Dân tộc và Miền núi (2007); thể loại văn bản thông tin thuật lại một sự kiện; bố cục 3 phần, sự việc kể theo trình tự thời gian (dựng cây nêu – rước hồn lúa – lễ cúng – phần hội); ý nghĩa: cho thấy con người gắn bó, biết ơn thiên nhiên và nét đẹp văn hóa của người Chơ-ro.
Xem thêm: