Trái Đất – Mẹ của muôn loài là văn bản thông tin của nhà vật lí thiên văn Trịnh Xuân Thuận, văn bản đọc thứ hai trong Bài 10 (Mẹ Thiên Nhiên) của sách Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo tập hai. Bằng những thông tin khoa học ngắn gọn, văn bản cho thấy Trái Đất không chỉ là một hành tinh mà còn như người mẹ đã sinh ra và nuôi lớn mọi sự sống. Bài viết dưới đây tổng hợp nội dung, thông tin tác giả, xuất xứ, bố cục, giá trị và sơ đồ tư duy của văn bản.
Nội dung văn bản Trái Đất – Mẹ của muôn loài
Văn bản còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, vì vậy Văn VN chỉ tóm lược nội dung từng phần và trích vài cụm từ ngắn. Muốn trả lời các câu hỏi SGK, em xem bài soạn bài Trái Đất – Mẹ của muôn loài.
Đoạn mở đầu (sa-pô). Trái Đất là hành tinh trong hệ Mặt Trời, nơi sự sống được khơi dậy. Tác giả gọi Trái Đất là Mẹ Thiên Nhiên – người đã tạo ra và nuôi dưỡng sự sống suốt hàng triệu năm, con người cũng nằm trong số đó.
Mục 1 – Trái Đất là hành tinh xanh. Mặt Trời ở cách chúng ta tám phút ánh sáng (khoảng 150 triệu km). Nhờ ánh sáng, hơi ấm và năng lượng Mặt Trời gửi tới, sự sống trên Trái Đất được duy trì; Mặt Trời là ngôi sao duy nhất có ảnh hưởng trực tiếp tới cuộc sống thường ngày của chúng ta và các loài khác. Trái Đất chính là “nơi nương thân của chúng ta” giữa vũ trụ bao la; theo hiểu biết khoa học hiện nay, trong hệ Mặt Trời chưa nơi nào khác có sự sống. Các hoạt động địa chất diễn ra liên tục khiến Trái Đất luôn biến đổi, buộc sinh vật phải thích nghi và nhờ đó tiến hóa. Nước chiếm ba phần tư diện tích bề mặt, đại dương tạo nên màu xanh dịu mát và biến Trái Đất thành chốn trú ngụ duy nhất của con người – loài duy nhất có ý thức.
Mục 2 – Mẹ nuôi dưỡng muôn loài. Nếu ngược thời gian về 140 triệu năm trước, ta sẽ gặp vô số rêu, tảo, nấm, tôm cua, sâu bọ, những bông hoa, cánh bướm rực rỡ, tiếng ong, tiếng chim và cả các loài khủng long to lớn. Tổ tiên loài người xuất hiện khoảng 6 triệu năm trước, còn người tinh khôn mới xuất hiện từ khoảng 30 000 – 40 000 năm nay; từ đó lịch sử sự sống phát triển nhanh hơn. Những biến đổi bên trong (địa chất, núi lửa) hoặc từ bên ngoài (thiên thạch đâm vào Trái Đất) có thể xóa sổ nhiều loài nhưng cũng giúp nhiều loài khác thích nghi và sinh sôi. Trái Đất cho muôn loài môi trường sống: rừng rậm, đồng cỏ, sông suối, núi non, biển cả. Mọi dạng sống, kể cả con người, đều được Mẹ Thiên Nhiên chăm nuôi suốt hàng triệu năm “với sự bao dung và lòng kiên nhẫn vô hạn”.
Thông tin tác giả Trịnh Xuân Thuận
Trịnh Xuân Thuận sinh năm 1948, quê gốc ở vùng nay thuộc Hà Nội. Năm sáu tuổi, ông theo gia đình vào Nam, học ở Đà Lạt rồi Sài Gòn. Sau khi đỗ tú tài (1966), ông ra nước ngoài du học, theo học ngành vật lí thiên văn tại Viện Công nghệ California và nhận bằng tiến sĩ ở Đại học Princeton (Mỹ).
Từ năm 1976, ông là giáo sư Đại học Virginia (Mỹ), giảng dạy vật lí thiên văn, đồng thời từng thỉnh giảng ở Viện Đại học Paris VII (Pháp). Bên cạnh nghiên cứu khoa học, ông nổi tiếng là tác giả của nhiều cuốn sách phổ biến kiến thức về vũ trụ viết bằng tiếng Pháp, được dịch ra nhiều thứ tiếng.
Một số tác phẩm đã có bản tiếng Việt: Giai điệu bí ẩn, Hỗn độn và hài hòa, Cái vô hạn trong lòng bàn tay (viết chung với Matthieu Ricard), Những con đường của ánh sáng, Nguồn gốc – nỗi hoài niệm về những thuở ban đầu… Ông nhận nhiều giải thưởng, như Giải Moron của Viện Hàn lâm Pháp (2007) và Giải Kalinga của UNESCO (2009) dành cho những người có đóng góp lớn trong việc phổ biến khoa học.
Phong cách viết của Trịnh Xuân Thuận: trình bày những vấn đề khoa học phức tạp bằng lời văn trong sáng, giàu hình ảnh, dễ hiểu với người đọc phổ thông.
Thông tin tác phẩm Trái Đất – Mẹ của muôn loài
Xuất xứ
Văn bản được trích từ cuốn Nguồn gốc – nỗi hoài niệm về những thuở ban đầu của Trịnh Xuân Thuận (bản tiếng Việt do NXB Trẻ ấn hành năm 2006). Đây là cuốn sách kể về nguồn gốc của vũ trụ, của sự sống và của con người.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: văn bản thông tin.
- Phương thức biểu đạt chính: thuyết minh, có kết hợp miêu tả và biểu cảm.
Bố cục – Trái Đất Mẹ của muôn loài có mấy phần?
Văn bản gồm 3 phần, ứng với sa-pô và hai đề mục:
- Phần 1 (đoạn sa-pô): giới thiệu khái quát Trái Đất – nơi sự sống được khơi dậy và nuôi dưỡng.
- Phần 2 (mục 1): Trái Đất là hành tinh xanh, hành tinh duy nhất có sự sống trong hệ Mặt Trời.
- Phần 3 (mục 2): Trái Đất như người mẹ nuôi dưỡng muôn loài qua hàng triệu năm.
Một số tài liệu gộp sa-pô vào phần đầu và chia văn bản thành 2 phần theo hai đề mục.
Cách trình bày thông tin
- Có sa-pô và đề mục đánh số rõ ràng, giúp người đọc nắm ngay nội dung từng phần.
- Thông tin sắp xếp theo trình tự thời gian ở mục 2: từ 140 triệu năm trước, đến khi tổ tiên loài người xuất hiện, rồi người tinh khôn.
- Số liệu cụ thể (8 phút ánh sáng, 150 triệu km, nước chiếm 3/4 bề mặt, 6 triệu năm, 30 000 – 40 000 năm) làm thông tin chính xác, đáng tin.
- Phép liệt kê và cách nói giàu hình ảnh (cánh bướm, tiếng ong, tiếng chim, rừng rậm, đại dương) khiến thông tin khoa học trở nên sinh động.
Giá trị nội dung
Văn bản cung cấp những hiểu biết khoa học về vị trí của Trái Đất, vai trò của Mặt Trời và nước, lịch sử phát triển của sự sống trên hành tinh. Qua đó, tác giả khẳng định Trái Đất là người mẹ bao dung đã sinh thành, nuôi dưỡng muôn loài, gợi ở người đọc lòng biết ơn và ý thức trân trọng, giữ gìn hành tinh xanh.
Giá trị nghệ thuật
- Bố cục rõ ràng với sa-pô và đề mục.
- Thông tin xác thực, có số liệu khoa học cụ thể.
- Kết hợp thuyết minh với miêu tả và biểu cảm; phép nhân hóa gọi Trái Đất là Mẹ Thiên Nhiên tạo sức gợi cảm.
Ý nghĩa nhan đề
Nhan đề dùng phép nhân hóa, gọi Trái Đất là “Mẹ” của muôn loài. Giống như người mẹ sinh con, nuôi con lớn khôn bằng tình thương và sự nhẫn nại, Trái Đất đã tạo ra môi trường sống và nuôi dưỡng mọi sinh vật qua hàng triệu năm. Nhan đề vừa nêu nội dung chính, vừa nhắc con người phải biết ơn và yêu quý hành tinh như yêu mẹ của mình.
Sơ đồ tư duy Trái Đất – Mẹ của muôn loài
Sơ đồ dưới đây giúp em ghi nhớ nhanh các ý chính.
Lời kết
Cần nhớ khi ôn tập: tác giả Trịnh Xuân Thuận – nhà vật lí thiên văn người Mỹ gốc Việt; văn bản trích từ cuốn Nguồn gốc – nỗi hoài niệm về những thuở ban đầu; văn bản thông tin gồm sa-pô và hai đề mục (hành tinh xanh – mẹ nuôi dưỡng muôn loài); nội dung khẳng định Trái Đất là người mẹ bao dung của mọi sự sống. Văn bản này cùng Lễ cúng Thần Lúa của người Chơ-ro và Hai cây phong làm nên chủ đề “Mẹ Thiên Nhiên” của Bài 10.
Xem thêm: