Sượng là từ thuần Việt có hai nghĩa hay gặp nhất: nói về đồ ăn thì là nấu chưa chín hẳn, lõi còn cứng như khoai sượng, bánh sượng; nói về người thì là ngượng, mất tự nhiên như sượng mặt. Nằm giữa hai nghĩa ấy là nghĩa thiếu trơn tru: câu văn sượng, diễn sượng. Trên mạng, giới trẻ còn kéo dài nó thành sượng trân.
| Nghĩa 1 | Đồ ăn nấu chưa chín mềm, lõi còn cứng, hoặc loại kém nấu mãi không mềm |
| Nghĩa 2 | Thiếu nhuần nhuyễn, thiếu mềm mại (câu văn, lời thoại, động tác) |
| Nghĩa 3 | Khẩu ngữ: như ngượng, mất tự nhiên trước người khác |
| Gốc từ | Thuần Việt, tính từ, vốn là chữ của gian bếp |
| Biến thể | Sượng mặt, sượng sùng, sượng trân, diễn sượng |
Sượng vốn là chữ của gian bếp
Ai từng luộc khoai lang đều biết cảm giác này: vỏ đã nứt, ngoài đã bở, cắn vào thì lõi giữa vẫn cứng và hơi giòn. Củ khoai ấy không sống, vì đã qua lửa; nhưng cũng chưa chín. Người Việt gọi trạng thái lưng chừng đó là sượng.
Từ điển ghi thêm một trường hợp: có thứ sượng không phải do nấu vội mà do bản thân nó kém, đun bao lâu cũng không mềm được, như hạt đậu bị sượng. Gạch nung chưa tới lửa cũng gọi là gạch sượng. Điểm chung là đã qua chế biến mà vẫn chưa đạt độ “chín” lẽ ra phải có.
Từ cái nghĩa chưa chín ấy, chữ sượng đi ra khỏi bếp theo hai ngả.
Ngả thứ nhất là nghệ thuật. Tiếng Việt quen nói một tay nghề “chín”, một giọng hát “chín”. Vậy câu văn chưa trơn, điệu múa còn gượng, vai diễn chưa nhập thì là sượng. Thầy cô chấm văn hay phê “đoạn chuyển còn sượng”, tức là hai ý đặt cạnh nhau mà chưa có câu nối cho êm.
Ngả thứ hai là cảm xúc. Người đang ngượng thường cứng đơ, nụ cười không tròn, câu nói vấp. Khẩu ngữ gọi trạng thái đó là sượng, sượng mặt, sượng sùng. Đến thời mạng xã hội, cách nói này được đẩy lên một nấc nữa thành sượng trân, kiểu ngượng đến đứng hình.
Sượng ở bếp, ở sân khấu và trong nhóm chat
Mỗi ví dụ dưới đây là một ngữ cảnh khác nhau, để thấy cùng một chữ mà sắc thái đổi theo chỗ dùng:
- Trong bếp: “Nồi khoai luộc vội quá, củ nào cũng còn sượng ở giữa.”
- Bình luận phim: “Cảnh khóc của nam chính hơi sượng, nhìn biết ngay là đang gồng.”
- Lời phê bài văn: “Ý thứ hai sang ý thứ ba còn sượng, em cần thêm một câu chuyển.”
- Nhóm chat bạn thân: “Gọi nhầm tên thầy chủ nhiệm trước cả lớp, sượng muốn độn thổ luôn.”
- Caption ngày đầu vào bếp: “Cơm hơi sượng, canh hơi mặn, nhưng cả nhà vẫn ăn hết.”
- Buổi họp trực tuyến: “Quên tắt mic, cả phòng nghe mình ngân nga, sượng cả mặt.”
Hai câu bình luận phim và lời phê là nghĩa thiếu nhuần nhuyễn; hai câu chat và họp là nghĩa ngượng. Chỉ cần nhìn đối tượng: nói về sản phẩm, màn trình diễn thì là chưa trơn tru; nói về cảm giác của người thì là ngượng.
Sượng, sống, ngượng, quê: chọn chữ nào?
| Từ | Dùng khi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Sượng (đồ ăn) | Đã nấu nhưng lõi còn cứng, chưa chín mềm | Bánh chưng luộc thiếu giờ nên gạo còn sượng |
| Sống | Chưa nấu, hoặc chưa chín chút nào | Gỏi cá sống, trứng còn sống |
| Sượng (người) | Ngượng tới mức cứng người, khó xử | Bị nhắc tên trước đám đông, sượng cả mặt |
| Ngượng | Xấu hổ, lúng túng nói chung, nhẹ hơn | Được khen trước lớp, em hơi ngượng |
| Quê (quê độ) | Bị mất mặt vì một tình huống hớ | Tự tin trả lời sai, quê quá |
Một từ mượn hay bị đặt cạnh sượng là cringe. Khác biệt nằm ở người chịu cảm giác: sượng thường là chính mình ngượng, còn cringe hay dùng cho cái ngượng lây khi xem người khác làm lố.
Khi viết bài văn hay văn bản trang trọng, nên thay nghĩa ngượng của sượng bằng “lúng túng”, “ngượng ngùng”; nghĩa thiếu trơn tru thay bằng “gượng gạo”, “chưa nhuần nhuyễn”. Riêng nghĩa trong bếp thì “sượng” vẫn là từ chuẩn, cứ thế mà dùng.
Một lưu ý chính tả nhỏ: từ này viết với s, dấu nặng. Gõ thành “xượng” là sai, vì tiếng Việt không có từ đó.
Khoai sượng, sượng mặt và diễn sượng
Sượng nghĩa là gì?
Sượng có ba nghĩa: đồ ăn nấu chưa chín mềm; lời văn, động tác thiếu nhuần nhuyễn; và trong khẩu ngữ là ngượng, mất tự nhiên. Ngữ cảnh sẽ cho biết đang dùng nghĩa nào.
Khoai sượng là khoai như thế nào?
Là khoai đã luộc hoặc hấp nhưng phần lõi vẫn cứng, không bở. Có khi do nấu chưa đủ lửa, có khi do củ kém, nấu lâu thêm cũng khó mềm hẳn.
Sượng mặt là gì?
Là ngượng đến mức nét mặt cứng lại, không biết phản ứng ra sao, thường sau một câu nói hớ hoặc khi bị nhắc trước đông người. Gần nghĩa với “ngượng chín mặt”, “quê độ”.
Diễn sượng là gì?
Là lối diễn chưa tự nhiên: thoại như đọc thuộc lòng, cảm xúc gượng ép, người xem thấy rõ diễn viên đang cố. Cách nói này hay gặp trong bình luận phim, show truyền hình.
Sượng có phải từ lóng mới không?
Không. Sượng là từ cũ, đã có trong từ điển với cả ba nghĩa. Cái mới chỉ là cách giới trẻ dùng nó dày hơn trên mạng và ghép thành sượng trân cho mạnh nghĩa.