Nàng Út ống tre là truyện cổ tích Việt Nam về cô gái bé bằng ngón tay bị cha mẹ bỏ vào rừng, rồi nhờ hiếu thảo và khéo léo mà trở thành dâu nhà vua. Bài viết kể lại truyện sát bản ghi chép năm 1886 của Antony Landes, kèm phần ý nghĩa, nguồn gốc và những khác biệt giữa các bản kể mang tên Nàng Út.
Truyện Nàng Út ống tre
Ngày xưa có hai vợ chồng hiếm muộn, mãi không có con. Hai người thành tâm cầu khấn Trời và Phật xin cho một mụn con. Ít lâu sau, người vợ có mang. Đến kì sinh nở, lạ thay, đứa bé lại ra đời từ trán mẹ: đó là một bé gái nhỏ xíu, chỉ bằng ngón tay. Vợ chồng đặt tên con là Nàng Út.
Thấy con hình hài khác thường như vậy, cha mẹ đành lòng đem bỏ nàng vào rừng. Người cha bế con đi, đặt xuống một chỗ rồi dặn:
– Con nằm đây đợi cha đi chặt củi, lát nữa cha quay lại đón con về nhà.
Nói rồi ông đi thẳng, còn Út vẫn nằm yên ở chỗ cũ chờ cha.
Có con quạ ăn dưa hấu bay ngang, nhả một hạt dưa xuống đúng nơi Út nằm. Hạt nảy mầm, mọc thành một gốc dưa. Út nấp dưới tán lá mà sống. Khi dây dưa ra quả, nàng ôm quả dưa vào lòng giữ gìn, để dành cho cha ăn, vì nàng vẫn một lòng đợi cha trở lại.
Một hôm, hoàng tử đi săn qua khu rừng, trông thấy quả dưa liền bổ ra ăn hết ruột, rồi úp vỏ lại chỗ cũ. Út ăn phần vỏ dưa ấy, rồi có mang và sinh được một bé trai. Nàng đặt con nằm trên những chiếc lá đa. Về phần hoàng tử, từ khi trở về cung, lúc nào chàng cũng chỉ mong được quay lại rừng ăn dưa.
Đến khi trở lại, hoàng tử thấy Út đang ngồi trên cành đa ru con. Chàng bỏ cả mẹ lẫn con vào túi áo, mang về cung. Nhà vua nghe đồn con trai đã lấy vợ, cho gọi hoàng tử đến hỏi chuyện và tỏ ra không bằng lòng.
Sau đó, vua truyền lệnh khắp nước: mọi cô gái phải may dâng vua một bộ quần áo mà không được đo người; ai may vừa vặn sẽ được làm dâu. Chỉ một mình Út làm được. Vua lại ra thử thách khác: nấu một món ăn hợp khẩu vị vua; lần này Út cũng thắng. Vua bèn cho tập hợp hết con gái trong nước, hứa gả hoàng tử cho người đẹp nhất, tóc dài nhất, da trắng nhất.
Hoàng tử buồn rầu, vì nghĩ vợ mình chẳng thể nào đem ra so sánh với ai. Út an ủi chồng, bảo chàng cứ để nàng lo liệu. Nửa đêm, nàng lập một bàn thờ giữa trời, khấn xin Trời cho mình được xinh đẹp. Lập tức có một vị thần từ trên trời xuống, ban cho nàng mái tóc dài và một thân hình đẹp như tiên. Sáng hôm sau, nàng vượt hẳn mọi người đẹp trong nước, và nhà vua vui mừng nhận nàng làm con dâu.
Kể theo bản ghi của Antony Landes, Contes et légendes annamites (Sài Gòn, 1886), truyện LXX “Mademoiselle Út”
Chú thích:
- Út: con sinh sau cùng; ngón út là ngón tay nhỏ nhất. Tên Nàng Út vì thế vừa chỉ thứ bậc, vừa gợi vóc dáng bé xíu của nhân vật.
- Mụn con: một đứa con, thường nói khi mong con đã lâu.
- Lập bàn thờ giữa trời: bày hương án ngoài trời để khấn trời đất.
Ý nghĩa truyện Nàng Út ống tre
Vóc dáng nhỏ bé, tấm lòng lớn
Út bị chính cha mẹ bỏ lại trong rừng chỉ vì hình hài khác người. Vậy mà nàng không oán trách: có được quả dưa đầu tiên, nàng ôm vào lòng giữ để dành cho cha, vẫn tin cha sẽ quay lại như lời hứa. Chi tiết nhỏ ấy nói lên lòng hiếu thảo bền bỉ, trái ngược hẳn với nỗi mặc cảm khiến cha mẹ nỡ bỏ con. Truyện vì thế nhắc người nghe đừng đánh giá con người qua hình dạng bên ngoài.
Ba thử thách của nhà vua
Thử thách may áo không cần đo và nấu món ăn hợp ý vua đòi hỏi sự khéo tay, tinh ý, đúng những đức tính người xưa mong ở một nàng dâu đảm đang. Út vượt qua cả hai bằng chính tài năng của mình. Riêng thử thách sắc đẹp thì nằm ngoài sức người, và lúc ấy trời ra tay giúp. Cách sắp xếp này rất quen trong cổ tích: người hiền lành, chăm chỉ tự làm hết phần mình, phần vượt quá sức sẽ có lực lượng thần kì đỡ đần.
Mô típ người tí hon và nàng dâu bị thử thách
Các nhà nghiên cứu truyện dân gian xếp truyện Nàng Út vào nhóm truyện về người vợ có hình hài khác thường, cuối cùng trút lốt hoặc hóa đẹp để được nhà chồng nhận (kiểu truyện 402 trong bảng phân loại Aarne–Thompson–Uther). Ở Việt Nam, tinh thần ấy gần với Sọ Dừa: vẻ ngoài kì dị che giấu phẩm chất tốt đẹp. Còn hình ảnh cô gái bé bằng ngón tay khiến bạn đọc nhỏ tuổi dễ liên tưởng tới nàng tí hon trong truyện của Andersen, dù hai truyện không có quan hệ nguồn gốc.
Điều truyện gửi gắm
Truyện kết thúc có hậu nhưng vẫn để lại một câu hỏi: nếu người khác không nhìn mình bằng định kiến, liệu có ai phải chịu cảnh bị bỏ rơi như Út? Với các em nhỏ, đó là bài học về lòng thương người và sự kiên nhẫn; với người lớn, đó là lời nhắc về cách đối xử với những đứa trẻ “không giống ai”.
Nguồn gốc truyện Nàng Út ống tre
Bản ghi chép bằng văn bản sớm mà chúng tôi kiểm chứng được là truyện số LXX, tựa Mademoiselle Út, trong tập Contes et légendes annamites của Antony Landes, viên chức người Pháp ở Nam Kỳ, in tại Sài Gòn năm 1886. Landes ghi chú rằng chữ “Út” chỉ con sinh sau cùng, còn ngón út là ngón tay nhỏ nhất. Phần truyện ở trên được dịch và kể lại sát bản ấy; một chú thích thô tục của Landes về quả dưa không được đưa vào.
Bản Landes chưa có chi tiết ống tre. Ngày nay, các sách truyện thiếu nhi và chương trình kể chuyện dùng nhiều tên gọi như Nàng Út ống tre, Nàng Út trong ống tre, với nội dung khác nhau khá nhiều, có bản còn kể nàng là công chúa giúp vua cha đánh giặc. Cũng cần phân biệt với truyện Nhật Bản về nàng Kaguya mà ông lão đốn tre nhặt được trong một đốt tre (Taketori monogatari), đôi khi cũng được gọi là “nàng út trong ống tre” nhưng là một truyện hoàn toàn khác.
Những truyện cổ tích cùng đề tài lòng hiếu thảo và người hiền gặp lành bạn có thể đọc tiếp: Sự tích hoa cúc trắng, Thạch Sanh, Người vợ thông minh.
Câu hỏi thường gặp
Nàng Út ống tre là truyện cổ tích nước nào?
Truyện Nàng Út là truyện cổ tích Việt Nam, được Antony Landes ghi lại năm 1886. Đừng nhầm với truyện Nhật Bản về nàng Kaguya trong ống tre.
Vì sao nhân vật được gọi là Nàng Út?
Vì nàng sinh ra chỉ bé bằng ngón tay; chữ “út” vừa chỉ con nhỏ nhất, vừa gợi ngón út.
Nhà vua đã thử thách Nàng Út những gì?
Vua bắt may quần áo vừa người vua mà không được đo, nấu món ăn hợp khẩu vị vua, rồi thi sắc đẹp; Út thắng cả ba lần.