Sốt sắng là tỏ ra quan tâm và nhiệt tình, muốn bắt tay làm ngay một việc gì đó, thường là việc chung hoặc việc giúp người khác. Muốn hiểu sốt sắng nghĩa là gì, hãy hình dung một người nghe nhờ là đứng dậy liền, chưa kịp tính mình được gì. Từ này đa phần mang ý khen, nhưng có lúc lại hàm ý dè chừng.
| Nghĩa ngắn | Nhiệt tình, hăng hái, muốn làm ngay |
| Loại từ | Tính từ |
| Sắc thái | Thường là khen; nói “sốt sắng quá” hoặc “sốt sắng lạ thường” thì có thể là ngờ vực |
| Cách viết | Hai chữ đều bắt đầu bằng s: sốt sắng |
Sốt sắng là sẵn sàng làm ngay
Từ điển của Viện Ngôn ngữ học định nghĩa sốt sắng là tỏ ra quan tâm và tích cực, muốn được làm ngay, thực hiện ngay một việc. Wiktionary tiếng Việt cũng ghi gần như vậy: nhiệt tình, năng nổ, muốn làm ngay. Hai chữ “ngay” là hạt nhân của từ. Người nhiệt tình có thể hứa giúp vào tuần sau; người sốt sắng thì xắn tay áo từ chiều nay.
Từ này thuần Việt, không có gốc chữ Hán. Một số người đoán nó liên quan đến chữ sốt trong sốt ruột, nóng sốt, nhưng chưa có tài liệu nào khẳng định, nên chỉ coi là một cách liên tưởng cho dễ nhớ: sốt sắng là cái nóng lòng muốn được làm.
Sốt sắng thường đi với ba kiểu kết hợp:
- sốt sắng với + việc: sốt sắng với công việc chung, sốt sắng với phong trào của lớp;
- sốt sắng + động từ: sốt sắng nhận lời, sốt sắng giúp đỡ, sốt sắng hưởng ứng;
- danh từ hóa: sự sốt sắng, tính sốt sắng, vẻ sốt sắng.
Một chữ, hai giọng: khen và ngờ
Đa số câu dùng sốt sắng là lời khen người tích cực. Thử đặt chữ này vào vài hoàn cảnh khác nhau:
- Họp phụ huynh: “Năm nay chị Mai sốt sắng nhận lo phần quà Trung thu cho cả lớp.”
- Khu phố: “Nghe tin cống tắc, bác tổ trưởng sốt sắng đi gọi từng nhà ra khơi.”
- Công sở: “Cậu thực tập sinh sốt sắng đến mức sếp chưa giao đã hỏi việc tiếp theo.”
- Truyện trinh thám: “Hắn sốt sắng một cách lạ thường, cứ đòi dẫn đường cho cảnh sát.”
Câu cuối cho thấy mặt kia của từ. Khi sự nhiệt tình vượt quá mức bình thường với vai trò của một người, chữ sốt sắng khiến người nghe tự hỏi: vì sao anh ta vội thế? Muốn tránh hiểu lầm, khi viết lời khen nên thêm ngữ cảnh rõ: sốt sắng giúp đỡ hàng xóm chứ không chỉ “rất sốt sắng”.
Một chỗ dễ lẫn khác là sốt ruột. Hai từ chung chữ sốt nhưng nghĩa khác hẳn: sốt ruột là nóng lòng, bồn chồn khi phải chờ; sốt sắng là hăng hái làm. Ta có thể sốt ruột chờ xe buýt, nhưng không ai sốt sắng chờ xe buýt.
Sốt sắng gần với từ nào, trái với từ nào?
| Từ | Khác sốt sắng ở đâu |
|---|---|
| Nhiệt tình | Rộng và trung tính hơn; chỉ lòng hăng hái nói chung, không nhất thiết phải làm ngay |
| Hăng hái | Nhấn vào khí thế, sức hăng khi bắt tay vào việc |
| Năng nổ | Chỉ tính cách hay chủ động, xông xáo, kéo dài chứ không riêng một lần |
| Nhiệt huyết | Trang trọng, gắn với lí tưởng và đam mê lâu dài |
| Thờ ơ, hờ hững | Trái nghĩa: không quan tâm, không muốn động tay |
| Chần chừ | Trái nghĩa về thời điểm: chậm rãi, lần lữa chưa chịu làm |
Nếu sốt sắng là lửa bén nhanh thì máu nóng trong chữ nhiệt huyết là lửa cháy lâu. Còn ở cực ngược lại là thái độ đứng ngoài nhìn vào, có chuyện cũng không nhúng tay; bài giải nghĩa thái độ bàng quan có ví dụ cụ thể. Trong văn tả người, thay vì viết “bạn ấy rất tốt”, câu “bạn ấy luôn sốt sắng khi lớp cần người trực nhật thay” cho người đọc thấy ngay một hình ảnh.
Bảng so hăng hái, năng nổ, xông xáo với sốt sắng theo nét làm ngay, kèm các chữ đối lại, nằm ở đồng nghĩa, trái nghĩa với sốt sắng.
Sốt sắng trong lời khen, lời chê và bản dịch
Sốt sắng là tốt hay xấu?
Phần lớn là tốt, vì từ này chỉ sự nhiệt tình với việc chung, việc giúp người. Chỉ khi đi với “quá”, “lạ thường”, “bất ngờ” hoặc đặt trong tình huống đáng ngờ, sốt sắng mới gợi ý nghi ngại về động cơ.
Tính sốt sắng là gì?
Là nét tính cách của người hay chủ động nhận việc, thấy cần là làm, ít để người khác phải nhắc. Người có tính này thường được tập thể tin cậy, nhưng cũng nên học cách hỏi rõ trước khi làm để khỏi làm hộ quá tay.
Sốt sắng tiếng Anh là gì?
Tùy ngữ cảnh có thể dịch là eager, keen hoặc enthusiastic. Khi muốn giữ sắc thái “nhiệt tình quá mức”, tiếng Anh hay dùng overeager hoặc zealous.
Viết xốt sắng hay sốt sắng mới đúng?
Viết đúng là sốt sắng, cả hai chữ đều dùng s. Các từ điển tiếng Việt không ghi nhận dạng “xốt sắng” hay “sốt xắng”.