Sói mắt trắng là cách gọi người vô ơn, bạc nghĩa: được cưu mang, giúp đỡ rồi quay lưng, có khi còn làm hại chính người đã giúp mình. Cụm từ này dịch sát từ tiếng Trung 白眼狼 (đọc Hán Việt là bạch nhãn lang), theo truyện dịch, phim ảnh và mạng xã hội vào tiếng Việt. Nó hay đi trong cụm “nuôi sói mắt trắng”, nói về đứa con hay người được giúp mà không biết ơn.
| Nghĩa ngắn | Kẻ vô ơn, được giúp rồi phản lại người giúp mình |
| Gốc từ | Dịch từ tiếng Trung 白眼狼, nghĩa đen “con sói mắt trắng” |
| Loại từ | Cụm danh từ, khẩu ngữ, dùng để chê, mắng |
| Gần nghĩa | Ăn cháo đá bát, vong ân bội nghĩa, nuôi ong tay áo |
Sói mắt trắng từ tiếng Trung sang ra sao?
Trong tiếng Trung, 白眼狼 (báiyǎnláng) là từ khẩu ngữ, mang ý miệt thị, dùng theo nghĩa bóng để chỉ kẻ vô ơn. Wiktionary ghi chú rằng từ này đặc biệt hay nhắm vào con cái vô ơn với cha mẹ; từ điển Trung – Anh CC-CEDICT dịch là an ingrate, kẻ bạc nghĩa.
Ba chữ ghép lại khá dễ hiểu. 白眼 là lòng trắng của mắt, và trong tiếng Trung “trợn mắt trắng” với ai là nhìn người đó bằng ánh mắt khinh bỉ, lạnh nhạt. 狼 là con sói, loài vật xưa nay bị xem là khó thuần, nuôi lớn vẫn có thể cắn chủ. Người ta thường giải thích hình ảnh ấy như sau: nuôi một con sói đã là liều, nuôi phải con sói nhìn mình bằng mắt trắng thì càng uổng công.
Người Việt có thể nói “bạch nhãn lang” theo âm Hán Việt, nhưng cách dịch nghĩa “sói mắt trắng” dễ hiểu hơn nên phổ biến hơn hẳn, nhất là trong bản dịch truyện, phim và các bài viết về chuyện dạy con.
Bị gọi là sói mắt trắng nghĩa là sao?
Người bị gọi như vậy thường có đủ hai điều: đã nhận ơn thật, và đã đáp lại bằng sự lạnh lùng hay phản trắc. Thiếu một trong hai thì chưa tới mức “sói mắt trắng”. Một người bạn quên trả lời tin nhắn chỉ là vô tâm; người được bạn cho ở nhờ cả năm rồi nói xấu bạn sau lưng mới đúng nghĩa của cụm từ.
- Trong gia đình: Bà nuôi cháu từ nhỏ, giờ cháu khá giả lại chẳng về thăm. Hàng xóm xì xào là bà nuôi phải sói mắt trắng.
- Ở chỗ làm: Anh ấy kèm cậu thực tập sinh từng bước, đến lúc xét thăng chức thì chính cậu ta tố anh ấy trước sếp.
- Trong bình luận phim: Nhân vật này đúng kiểu sói mắt trắng, được nhà họ cưu mang mà quay ra cướp gia sản.
Cụm “nuôi sói mắt trắng” thì nghiêng về trách người nuôi. Khi cha mẹ làm hết mọi việc cho con, cho gì cũng không đòi đáp lại, đứa trẻ dễ coi sự chăm sóc là điều đương nhiên. Lúc ấy câu than “nuôi phải sói mắt trắng” có một phần là tự trách.
Họ hàng tiếng Việt của sói mắt trắng
| Cách nói | Ý chính | Khác sói mắt trắng ở đâu |
|---|---|---|
| Ăn cháo đá bát | Được nhờ rồi quay ra phá | Gần nghĩa nhất, là thành ngữ thuần Việt |
| Vong ân bội nghĩa | Quên ơn, trái nghĩa | Trang trọng hơn, dùng được trong văn viết |
| Nuôi ong tay áo | Tự mình nuôi kẻ sẽ hại mình | Nói từ phía người bị phụ, giống “nuôi sói mắt trắng” |
| Qua cầu rút ván | Xong việc thì bỏ người đã giúp | Nhấn vào lúc vừa đạt được mục đích |
Thành ngữ quen nhất với người Việt vẫn là ăn cháo đá bát, nên khi viết văn, dùng nó tự nhiên hơn một cụm từ dịch. Khi kẻ vô ơn còn đi tới chỗ lật lọng, chống lại người cũ, ta đã chạm sang chữ phản bội và các từ gần nghĩa.
Ở phía đối lập là người biết ơn, nhớ ơn và tìm cách đáp lại. Những biểu hiện cụ thể của cách sống biết ơn mỗi ngày giúp thấy rõ vì sao sói mắt trắng bị chê nặng như vậy.
Khi nào gọi người khác như thế là quá lời?
Đây là một tiếng mắng, không phải lời nhận xét trung tính. Dùng nó để nói về nhân vật trong phim, trong truyện thì không sao. Gán nó cho một người thật, nhất là người thân, nghĩa là gần như cắt đứt tình nghĩa. Nhiều khi người kia chỉ đang có cách báo đáp khác điều mình chờ đợi, hoặc chưa đủ sức để đáp lại.
Thêm một chỗ dễ sai: sói mắt trắng không phải là “sói trắng” hay “mắt sói”. Bỏ mất chữ nào thì cụm từ mất luôn nghĩa vô ơn, chỉ còn là tên một con vật hay một kiểu tướng mắt.
Sói mắt trắng trong nhà, nơi làm việc và trên phim
Nuôi sói mắt trắng là gì?
Là hết lòng nuôi nấng, giúp đỡ một người rồi nhận lại sự vô ơn, có khi còn bị người đó làm hại. Cụm này hay dùng khi cha mẹ, ông bà than về con cháu, hoặc khi ai đó kể chuyện giúp người rồi bị phụ.
Bạch nhãn lang là gì?
Là âm Hán Việt của 白眼狼, cùng nghĩa với sói mắt trắng. Cách đọc này ít gặp trong lời nói, thường chỉ thấy trong truyện dịch giữ nguyên âm Hán Việt.
Sói mắt trắng tiếng Anh là gì?
Gần nhất là ingrate hoặc ungrateful person. Thành ngữ tiếng Anh bite the hand that feeds you (cắn bàn tay cho mình ăn) diễn tả đúng hành động của một kẻ như vậy.
Sói mắt trắng có giống ăn cháo đá bát không?
Nghĩa rất gần: cả hai đều chỉ kẻ được giúp rồi quay ra hại người giúp mình. Khác ở chỗ sói mắt trắng là cách nói dịch từ tiếng Trung và dùng như một lời gọi, còn ăn cháo đá bát là thành ngữ thuần Việt, mô tả hành động.