Bối cảnh là hoàn cảnh chung bao quanh một con người hay một sự việc, gồm thời đại, xã hội, không gian và thời gian, và có tác động tới người hay việc ấy. Trong văn học, bối cảnh truyện là cái nền thời gian, địa điểm, quang cảnh cùng hoàn cảnh xã hội nơi câu chuyện xảy ra. Đọc đúng bối cảnh thì mới hiểu vì sao nhân vật nghĩ và làm như vậy.
| Khái niệm (văn học) | Thời gian, địa điểm, quang cảnh và hoàn cảnh xã hội làm nền cho câu chuyện |
| Nghĩa đời thường | Điều kiện lịch sử, hoàn cảnh chung tác động tới một người, một sự kiện: trong bối cảnh hội nhập |
| Gốc từ | Hán Việt 背景: bối (phía sau) + cảnh (cảnh vật, quang cảnh) |
| Gồm hai lớp | Bối cảnh lịch sử (xã hội của cả một thời kì) và bối cảnh riêng (nơi chốn, lúc xảy ra chuyện) |
| Học ở | Ngữ văn 7 Cánh diều, Bài 1 Truyện ngắn và tiểu thuyết; dùng lại khi đọc hiểu truyện ở THCS, THPT |
Bối cảnh: tấm phông phía sau
Chữ bối (背) trong Thiều Chửu là cái vai, cái lưng, rồi mở ra nghĩa “cái gì ở đằng sau”. Chữ cảnh (景) là cảnh vật, quang cảnh. Ghép lại thì bối cảnh vốn là cảnh dựng ở phía sau. Nghĩa này vẫn còn nguyên trên sân khấu và phim trường: người ta nói mỗi màn kịch cần một bối cảnh, đoàn phim đi “chọn bối cảnh” ở một làng cổ.
Từ tấm phông ấy, nghĩa của từ rộng ra thành hoàn cảnh chung bao quanh một sự việc. Báo chí viết “trong bối cảnh giá xăng tăng”, “trong bối cảnh hội nhập quốc tế”: cụm từ ấy báo trước rằng điều sắp nói phải được hiểu trong khung đó.
Vào môn văn, bối cảnh là cái nền mà truyện dựng lên cho nhân vật sống và hành động. Ngữ văn 7 bộ Cánh diều, phần kiến thức của bài Truyện ngắn và tiểu thuyết, chia khái niệm này làm hai lớp: một bên là cái nền xã hội chung của cả một thời đại, một bên là nơi chốn, thời điểm và khung cảnh của riêng câu chuyện. Tiếng Anh gọi bối cảnh truyện là setting; còn khi nói hoàn cảnh chung của một sự kiện thì dùng background hoặc context.
Bối cảnh lịch sử và bối cảnh riêng
| Lớp bối cảnh | Trả lời câu hỏi | Thường lộ ra qua |
|---|---|---|
| Bối cảnh lịch sử, xã hội | Chuyện xảy ra ở thời nào, xã hội lúc ấy ra sao? | Sự kiện lớn (chiến tranh, nạn đói, đổi thay chế độ), luật lệ, phong tục, cách sống của nhiều người |
| Bối cảnh riêng | Chuyện xảy ra ở đâu, vào lúc nào, quang cảnh thế nào? | Một căn phòng, một con phố, buổi chiều, đêm khuya, tiếng động, ánh sáng, thời tiết |
Hai lớp này lồng vào nhau như cái khung lớn và cái khung nhỏ. Lớp lịch sử thường được nhắc gọn, đôi khi chỉ bằng một chi tiết; lớp riêng thì được tả kĩ vì đó là chỗ nhân vật đứng. Một số sách và bài giảng còn tách thêm bối cảnh văn hóa hoặc bối cảnh tâm lí (bầu không khí của truyện), nhưng nắm chắc hai lớp trên là đủ để làm bài đọc hiểu ở cấp THCS.
Ba truyện cho thấy sức nặng của bối cảnh
Buổi học cuối cùng: lớp lịch sử quyết định mọi chi tiết
Truyện của An-phông-xơ Đô-đê xảy ra ngay sau cuộc chiến Pháp – Phổ (1870 – 1871). Pháp thua, An-dát và Lo-ren bị cắt về cho Phổ, trường ở hai vùng ấy bị buộc dạy tiếng Đức: đó là lớp lịch sử. Lớp riêng là một lớp học làng vào buổi sáng thầy trò được nghe và nói tiếng Pháp lần chót. Nếu bỏ lớp lịch sử đi, việc thầy Ha-men mặc bộ đồ đẹp nhất hay các cụ già trong làng ngồi lặng lẽ cuối lớp sẽ thành khó hiểu. Đặt vào đúng khung ấy, mỗi chi tiết thành một lời từ biệt tiếng mẹ đẻ. Câu hỏi đọc hiểu của văn bản có trong bài soạn Buổi học cuối cùng của Đô-đê.
Hai đứa trẻ: bối cảnh riêng thành tâm trạng
Thạch Lam đặt truyện ở một phố huyện nghèo, từ lúc chiều tàn tới khi chuyến tàu đêm chạy qua. Tiếng trống thu không, chợ vãn, ngọn đèn con của chị Tí, bóng tối dày dần: quang cảnh ở đây không làm nền suông mà chính là nỗi buồn của Liên. Chuyến tàu đêm sáng rực đi qua trong mấy phút rồi khuất, cho thấy chị em Liên khao khát một thế giới khác đến mức nào. Các câu hỏi phân tích quang cảnh phố huyện có ở bài soạn Hai đứa trẻ theo sách Chân trời sáng tạo.
Vợ nhặt: một nạn đói làm nên cuộc hôn nhân lạ
Kim Lân đặt câu chuyện vào nạn đói năm 1945, ở một xóm ngụ cư nơi người chết đói nằm dọc đường. Chính bối cảnh này khiến việc anh Tràng “nhặt” được vợ chỉ sau mấy câu bông đùa và bốn bát bánh đúc trở nên tin được. Đổi sang thời no đủ, truyện sẽ mất cả cái lạ lẫn cái xót. Gợi ý đọc hiểu đầy đủ có trong bài soạn Vợ nhặt lớp 11.
Tìm bối cảnh trong một đoạn truyện thế nào?
- Gạch các từ chỉ thời gian: năm, mùa, buổi, giờ, “hôm ấy”, “đêm đó”, “từ dạo…”.
- Gạch các từ chỉ nơi chốn: tên vùng, làng, phố, căn nhà, con đường, dòng sông.
- Tìm quang cảnh: ánh sáng, âm thanh, thời tiết, đồ vật. Phần này thường mang cảm xúc của truyện.
- Tìm dấu vết thời đại: sự kiện lịch sử, luật lệ, cách ăn mặc, nghề nghiệp, cách xưng hô. Đây là manh mối của bối cảnh lịch sử, xã hội.
- Nối với nhân vật: hỏi bối cảnh ấy đẩy nhân vật vào tình thế gì. Bước này biến câu trả lời liệt kê thành câu trả lời có phân tích.
Bước cuối hay bị bỏ qua nhất. Đề hỏi “bối cảnh có ý nghĩa gì” thì không thể chỉ chép lại “thời gian: đêm; không gian: phố huyện”. Cần thêm một câu nói bối cảnh ấy làm nổi bật số phận hay tâm trạng nào, giống cách người ta nói về tình huống truyện và ba loại thường gặp.
Bối cảnh, hoàn cảnh sáng tác và ngữ cảnh
| Khái niệm | Nằm ở đâu | Ví dụ |
|---|---|---|
| Bối cảnh truyện | Bên trong thế giới truyện | Phố huyện lúc chiều tối trong Hai đứa trẻ |
| Hoàn cảnh sáng tác | Ngoài tác phẩm: thời điểm, hoàn cảnh tác giả viết | Một bài thơ viết trong kháng chiến, một truyện viết sau chiến tranh |
| Bối cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội của văn bản | Thời đại văn bản ra đời, giúp đọc sâu hơn | Hiểu xã hội phong kiến để đọc thơ trung đại |
| Ngữ cảnh | Hoàn cảnh sử dụng lời nói (ngôn ngữ học) | Ai nói với ai, ở đâu, lúc nào, nói về chuyện gì |
Chỗ dễ lẫn nhất là bối cảnh truyện với hoàn cảnh sáng tác. Một truyện viết năm này hoàn toàn có thể kể chuyện của mấy chục năm trước. Khi đề hỏi “bối cảnh của câu chuyện”, hãy tìm trong lời kể; khi đề hỏi “hoàn cảnh ra đời”, hãy tìm ở phần giới thiệu tác giả, tác phẩm.
Luyện nhận diện bối cảnh qua bốn câu
Câu 1: Bối cảnh lịch sử của truyện Buổi học cuối cùng là gì?
Đáp án: Nước Pháp vừa thua trận trước Phổ (1870 – 1871); An-dát và Lo-ren về tay Phổ, các trường ở đó có lệnh chỉ được dạy tiếng Đức. Bối cảnh này giải thích vì sao buổi học tiếng Pháp hôm đó là “cuối cùng”.
Câu 2: Xác định bối cảnh riêng trong đoạn sau: “Chiều mưa phùn, chợ vãn từ sớm. Bà cụ ngồi co ro dưới mái lều, trước mặt là thúng khoai còn quá nửa.”
Đáp án: Thời gian là một buổi chiều mưa phùn; địa điểm là phiên chợ đã vãn, dưới mái lều; quang cảnh vắng, lạnh. Bối cảnh ấy làm nổi bật cảnh bán ế và cái nghèo, cái cô đơn của bà cụ.
Câu 3: Câu sau nói về bối cảnh truyện hay hoàn cảnh sáng tác: “Tác phẩm được viết khi nhà văn đang công tác ở chiến trường”?
Đáp án: Hoàn cảnh sáng tác, vì câu này nói về lúc tác giả viết chứ không nói về thời gian, nơi chốn diễn ra câu chuyện trong tác phẩm.
Câu 4: Viết hai câu mở đầu một truyện ngắn, cài vào đó đủ thời gian, địa điểm và một chi tiết quang cảnh.
Đáp án tham khảo: “Sáng mồng hai Tết, bến đò làng Đông vắng tanh. Chỉ có con đò cũ dập dềnh bên cột tre và một làn khói bếp mỏng bay lên từ căn chòi của ông lái.” Thời gian: sáng mồng hai Tết; địa điểm: bến đò làng; quang cảnh: con đò, khói bếp, sự vắng vẻ.
Bối cảnh ngoài trang sách
Bối cảnh trong văn học là gì?
Là thời gian, địa điểm, quang cảnh và hoàn cảnh xã hội làm nền cho câu chuyện. Nó gồm bối cảnh lịch sử của cả một thời kì và bối cảnh riêng nơi câu chuyện xảy ra, và luôn có quan hệ với số phận, tính cách của nhân vật được xây dựng trong truyện.
Bối cảnh lịch sử là gì?
Là tình hình xã hội của một thời kì: chiến tranh hay hòa bình, chế độ nào, đời sống người dân ra sao. Trong bài lịch sử hay bài văn, nêu bối cảnh lịch sử là đặt sự kiện vào đúng thời đại của nó để người đọc hiểu nguyên nhân và ý nghĩa.
Bối cảnh tiếng Anh là gì?
Bối cảnh của một câu chuyện là setting. Hoàn cảnh chung của một sự kiện thường là background hoặc context, ví dụ in the context of globalization. Cảnh quay của phim gọi là set hoặc location.
Bối cảnh phim là gì?
Là nơi chốn và khung cảnh dựng lên để quay một cảnh, có thể là phim trường hoặc địa điểm có thật. Nghĩa này gần với nghĩa gốc “cảnh phía sau” của chữ bối cảnh hơn cả nghĩa trong văn học.
Một mẹo nhỏ khi làm bài: viết “câu chuyện diễn ra trong bối cảnh nạn đói năm 1945” là đúng, nhưng viết “bối cảnh của tác giả” thì sai chỗ, vì tác giả có hoàn cảnh sáng tác chứ không có bối cảnh truyện.