Ramadan là tên tháng thứ chín của lịch Hồi giáo, cũng là tháng chay quan trọng nhất trong năm của người theo đạo Hồi. Suốt tháng này, tín đồ đã đến tuổi trưởng thành nhịn ăn, nhịn uống từ lúc rạng sáng đến khi mặt trời lặn, dành thời gian cầu nguyện và làm việc thiện. Tháng chay khép lại bằng lễ Eid al-Fitr. Ở Việt Nam, người Chăm theo Hồi giáo cũng giữ tháng Ramadan, nhiều nơi gọi theo cách đọc riêng là Ramưwan.
| Nghĩa | Tháng 9 lịch Hồi giáo, tháng nhịn ăn ban ngày của người Hồi giáo |
| Gốc | Tiếng Ả Rập رمضان (ramaḍān), từ gốc nghĩa là nóng cháy |
| Thời điểm | 29–30 ngày; mỗi năm sớm hơn năm trước khoảng 10–11 ngày theo dương lịch |
| Kết thúc bằng | Lễ Eid al-Fitr (lễ xả chay) |
| Ở Việt Nam | Người Chăm Islam (An Giang…) và người Chăm Bani (vùng Ninh Thuận cũ) với tháng Ramưwan |
Ramadan: tên một tháng, gốc nghĩa là nắng cháy
Trước khi là tên một mùa lễ, Ramadan chỉ là tên một tháng. Lịch Hồi giáo tính theo mặt trăng, mỗi năm có 12 tháng, và Ramadan đứng ở vị trí thứ chín. Theo ghi chú từ nguyên trong các từ điển tiếng Anh, chữ này bắt nguồn từ gốc Ả Rập r-m-ḍ, gắn với cái nóng gay gắt, nóng đến cháy bỏng.
Có điều, cái tên ấy không gắn với một mùa cố định. Năm âm lịch Hồi giáo ngắn hơn năm dương lịch chừng 10–11 ngày và không có tháng nhuận để bù, nên Ramadan cứ lùi dần qua các mùa. Có năm tháng chay rơi vào giữa mùa đông, có năm vào đúng những ngày dài và oi nhất. Mỗi tháng lại bắt đầu khi trăng non đầu tiên được nhìn thấy, vì vậy ngày mở đầu Ramadan ở mỗi nước có thể lệch nhau một ngày.
Người Việt hay gọi đây là “tháng ăn chay”. Cách gọi này dễ gây hiểu lầm: tín đồ không chuyển sang ăn rau như ăn chay kiểu Phật giáo, mà là nhịn hẳn ban ngày rồi ăn uống bình thường sau hoàng hôn.
Một ngày trong tháng chay diễn ra thế nào?
Nhịp sống của tháng Ramadan xoay quanh hai bữa ăn và khoảng trống dài giữa chúng:
- Suhur: bữa ăn trước rạng đông. Nhiều gia đình dậy từ khuya để kịp ăn uống trước khi trời sáng.
- Ban ngày: không ăn uống, cũng không hút thuốc. Tín đồ cũng được khuyên giữ lời nói, tránh cãi cọ, nói dối.
- Iftar: bữa xả chay ngay khi mặt trời lặn, ăn nhẹ trước rồi mới đến bữa chính. Đây cũng là lúc họ hàng, hàng xóm ngồi ăn chung.
- Buổi tối: cầu nguyện tại thánh đường, đọc kinh Qur’an, làm từ thiện.
Không phải ai cũng phải nhịn. Người ốm, người đang đi xa, người già yếu, phụ nữ mang thai hay đang cho con bú được miễn; ai bỏ ngày nào thường phải nhịn bù vào lúc khác. Trẻ nhỏ chưa đến tuổi cũng không bắt buộc.
Mười đêm cuối tháng được coi là thiêng nhất. Theo niềm tin Hồi giáo, một trong những đêm ấy là Laylat al-Qadr, đêm Muhammad, vị tiên tri của đạo Hồi, lần đầu nhận những lời mặc khải của kinh Qur’an. Khi trăng non tháng sau xuất hiện, tháng chay khép lại bằng lễ Eid al-Fitr, ngày cả cộng đồng cầu nguyện chung, thăm hỏi nhau và ăn mừng.
Vì sao người Hồi giáo nhịn ăn suốt một tháng?
Giữ chay suốt tháng Ramadan thuộc về năm cột trụ của đạo Hồi, tức là bổn phận chính mà người tín đồ phải giữ. Lý do tôn giáo được kinh Qur’an nêu rõ: đây là tháng kinh sách được ban xuống, nên tín đồ dành tháng ấy để tu dưỡng.
Ngoài lớp nghĩa tôn giáo, báo chí các nước Hồi giáo hay nhắc hai ý dễ hiểu với cả người ngoài đạo. Một là tự rèn sự kiềm chế: nhịn đói, nhịn khát cả ngày là tập cho mình làm chủ ham muốn. Hai là hiểu cái đói của người nghèo, từ đó mở lòng giúp đỡ. Vì thế tháng Ramadan cũng là mùa từ thiện, nhiều nơi bày bàn ăn xả chay miễn phí ngoài đường cho người khó khăn.
Đây là ngày lễ của một tôn giáo cụ thể, nên người ngoài đạo chỉ cần tôn trọng là đủ. Có bạn bè, đồng nghiệp đang nhịn chay thì tránh mời ăn uống trước mặt giữa ban ngày, và đừng xếp họ vào bữa trưa liên hoan trong tháng ấy.
Ramadan, Ramưwan và lễ Eid al-Fitr khác nhau ở đâu?
| Ramadan | Ramưwan | Eid al-Fitr | |
|---|---|---|---|
| Là gì | Tháng chay thứ 9 lịch Hồi giáo | Cách người Chăm đọc tên Ramadan; tháng lễ lớn của người Chăm Bani | Ngày lễ xả chay kết thúc Ramadan |
| Ai giữ | Người Hồi giáo trên thế giới, gồm người Chăm Islam ở Việt Nam | Người Chăm Bani, tập trung ở vùng Ninh Thuận cũ | Người Hồi giáo |
| Nét riêng | Nhịn ăn ban ngày suốt tháng | Mở đầu bằng tảo mộ, cúng gia tiên; chức sắc vào thánh đường giữ chay | Cầu nguyện chung, thăm hỏi, ăn mừng |
Người Chăm Islam ở An Giang sống quanh các làng ven sông Hậu, giữ tháng Ramadan gần với cách làm của người Hồi giáo nhiều nơi trên thế giới. Còn với người Chăm Bani, Ramưwan được hòa với tục thờ cúng tổ tiên: ngày đầu tháng, cả nhà mặc đồ truyền thống ra nghĩa trang tảo mộ, về nhà cúng ông bà, rồi các vị chức sắc vào thánh đường giữ chay. Người Chăm ở cùng vùng nhưng theo Bà-la-môn thì có lễ hội lớn khác là Katê. Ai muốn so với những mùa lễ quen thuộc của người Việt có thể đọc thêm về mùa lễ mừng Đức Phật ra đời hay ngày lễ Phục sinh của người theo Kitô giáo: mỗi tôn giáo có một mùa trọng nhất trong năm, và mùa của người Hồi giáo là tháng Ramadan.
Tháng Ramadan qua lịch, qua bữa ăn và qua tiếng Việt
Tháng Ramadan là tháng mấy?
Là tháng thứ 9 của lịch Hồi giáo. Đổi sang dương lịch thì không cố định, vì mỗi năm Ramadan đến sớm hơn năm trước khoảng 10–11 ngày; muốn biết ngày cụ thể phải xem lịch Hồi giáo của năm đó.
Ramadan kéo dài bao nhiêu ngày?
29 hoặc 30 ngày, tùy lúc trăng non của tháng sau được nhìn thấy. Nếu không thấy trăng, tháng chay được tính đủ 30 ngày.
Lễ Ramadan có phải là Tết của người Hồi giáo không?
Không hẳn. Ramadan là cả một tháng chay, còn ngày vui nhất là lễ Eid al-Fitr ngay sau đó. Riêng người Chăm Bani lại gọi Ramưwan là Tết, vì với họ đây là dịp sum họp, cúng ông bà lớn nhất năm.
Nhịn ăn trong tháng Ramadan có được uống nước không?
Ban ngày thì không, kể cả nước lọc. Tín đồ uống nước vào bữa Suhur trước rạng đông và từ bữa Iftar sau khi mặt trời lặn.