Lễ Phật đản là lễ kỷ niệm ngày Đức Phật Thích Ca ra đời, một trong những ngày lễ lớn nhất của Phật giáo, ở Việt Nam tổ chức vào rằm tháng Tư âm lịch. Tên quốc tế của lễ là Vesak, gốc tiếng Pali. Vào mùa Phật đản, các chùa treo cờ, kết hoa, tổ chức nghi thức tắm Phật, và nhiều người không theo đạo Phật cũng đến dự như một ngày hội văn hóa.
| Nghĩa | Lễ mừng ngày Đức Phật Thích Ca đản sinh (ra đời) |
| Chữ Hán | 佛誕: Phật + đản (sinh ra, ngày sinh) |
| Tên gọi khác | Vesak (Pali), Vaisakha (Phạn); Quán Phật hội (hội tắm Phật) |
| Thời điểm | Rằm tháng Tư âm lịch; trước đây nhiều nơi làm vào mồng 8 tháng Tư |
| Hoạt động chính | Tắm Phật, treo cờ Phật giáo, kết đèn hoa, ăn chay, làm từ thiện |
Chữ “đản” trong lễ Phật đản là gì?
Đản (誕) là sinh ra, ra đời; danh từ thì là ngày sinh. Vì thế Phật đản là ngày sinh của Đức Phật, và người ta nói “Đức Phật đản sinh” thay cho “ra đời” để tỏ lòng kính trọng. Từ điển Thiều Chửu ghi thêm cách gọi ngày sinh nhật là đản nhật.
Chữ này có hai người bà con khá bất ngờ. Một là Thánh đản (聖誕), cách gọi cũ của lễ Giáng sinh, cũng là ngày sinh của một bậc được tôn thờ. Hai là hoang đản, nghĩa là bịa đặt, khó tin: ở đây 誕 mang một nét nghĩa khác hẳn, là nói láo, nói quá. Cùng một chữ viết, hai nghĩa không liên quan, nên khi gặp cần nhìn vào từ ghép cụ thể.
Chữ “lễ” đặt phía trước chỉ buổi kỷ niệm. Người Việt nói cả “lễ Phật đản”, “đại lễ Phật đản” lẫn “mùa Phật đản”, vì ở nhiều chùa lễ kéo dài thành một tuần chứ không gói trong một ngày.
Từ vườn Lâm Tỳ Ni đến một ngày lễ quốc tế
Theo truyền thống Phật giáo, Đức Phật vốn là thái tử Tất Đạt Đa, con vua Tịnh Phạn và hoàng hậu Ma Gia, sinh ra tại vườn Lâm Tỳ Ni (Lumbini, nay thuộc Nepal). Thái tử về sau rời cung, tu hành và giác ngộ, trở thành Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Ngày ngài ra đời được Phật tử nhiều nước kỷ niệm hằng năm.
Ngày lễ từng không thống nhất. Các nước theo Phật giáo Bắc tông chịu ảnh hưởng Trung Hoa, trong đó có Việt Nam, quen làm lễ vào mồng 8 tháng Tư âm lịch. Phật giáo Nam tông chọn ngày trăng tròn và gộp ba sự kiện đản sinh, thành đạo, nhập Niết bàn làm một. Năm 1950, tại hội nghị Phật giáo thế giới ở Colombo (Sri Lanka), đại biểu các nước thống nhất lấy rằm tháng Tư âm lịch làm ngày Phật đản chung. Giáo hội Phật giáo Việt Nam hiện tổ chức đại lễ theo ngày rằm.
Tháng 12 năm 1999, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ra nghị quyết công nhận Vesak là ngày lễ văn hóa, tôn giáo quốc tế. Từ đó Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc được tổ chức luân phiên ở nhiều nước. Việt Nam từng đăng cai nhiều lần, lần gần nhất vào năm 2025 tại TP. Hồ Chí Minh.
Mùa Phật đản ở chùa diễn ra thế nào?
Tắm Phật
Đây là nghi thức chính, nên lễ còn có tên Quán Phật hội. Một pho tượng Phật sơ sinh nhỏ được đặt giữa chậu hoa; người dự lễ lần lượt múc nước thơm dội lên tượng. Theo lời giảng của các vị sư, việc tắm tượng là dịp mỗi người soi lại tâm mình, gột bớt phiền muộn, chứ không phải để cầu xin.
Cờ, đèn và hoa
Cờ Phật giáo được treo suốt tuần lễ Phật đản, từ khoảng mồng 7 đến rằm. Nhiều chùa và khu phố có Phật tử sinh sống kết đèn lồng, đèn hình hoa sen, làm xe hoa. Hoa sen là hình ảnh quen thuộc nhất của mùa lễ, cũng là đề tài của nhiều bài thơ về hoa sen trong nhà Phật.
Ăn chay, làm việc thiện
Trong những ngày này, nhiều Phật tử ăn chay, dọn dẹp bàn thờ, lên chùa làm công quả, nghe giảng pháp. Nhiều người chọn dịp này để làm từ thiện, phóng sinh. Một lời chúc hay gặp trong dịp này có chữ hoan hỉ, chữ quen thuộc nơi cửa chùa.
Phật đản, Vu Lan, Thành đạo và Giáng sinh
| Ngày lễ | Kỷ niệm điều gì | Thời điểm |
|---|---|---|
| Phật đản | Đức Phật ra đời | Rằm tháng Tư âm lịch |
| Vu Lan | Báo hiếu cha mẹ, gắn với tích Mục Kiền Liên cứu mẹ | Tháng Bảy âm lịch, chính lễ ngày rằm |
| Thành đạo | Đức Phật giác ngộ dưới cội Bồ đề | Tùy truyền thống |
| Giáng sinh (Thánh đản) | Ngày sinh của Chúa Giêsu, lễ của Kitô giáo | 25 tháng 12 dương lịch |
Ba dòng đầu là ba đại lễ của Phật giáo. Phật đản và Vu Lan rơi vào hai kỳ trăng rằm cách nhau ba tháng, nên dễ bị nhớ lẫn. Mẹo nhỏ: Phật đản là chuyện sinh ra, đi với tháng Tư đầu hè; Vu Lan là chuyện báo hiếu, đi với tháng Bảy mưa ngâu, mùa của những câu thơ cài bông hồng lên áo. Dòng cuối không thuộc Phật giáo, chỉ được đặt vào đây vì cùng mang chữ “đản”.
Vesak, rằm tháng Tư và những điều cần biết thêm
Lễ Phật đản là ngày bao nhiêu âm lịch?
Là ngày rằm (15) tháng Tư âm lịch theo cách tổ chức chung của Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Một số chùa vẫn giữ lệ cũ làm lễ vào mồng 8 tháng Tư, hoặc kéo dài các hoạt động từ mồng 8 đến rằm.
Vesak là gì?
Vesak là tên tiếng Pali của tháng diễn ra ngày Phật đản, nay dùng làm tên quốc tế của lễ. Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc là sự kiện lớn được tổ chức luân phiên giữa các nước từ năm 2000.
Lễ Phật đản tiếng Anh là gì?
Thường gọi là Vesak hoặc Buddha’s Birthday. Văn bản quốc tế hay dùng Vesak; báo chí nói chuyện đời thường thì dùng Buddha’s Birthday.
Không theo đạo Phật có đi lễ Phật đản được không?
Được. Các chùa mở cửa đón mọi người, và nghi thức tắm Phật thường có cả khách không theo đạo. Chỉ cần ăn mặc kín đáo, giữ trật tự và làm theo hướng dẫn của nhà chùa.