Quy mô là độ lớn của một sự vật, một tổ chức hay một hoạt động xét về khuôn khổ: to hay nhỏ, rộng hay hẹp, đông người hay ít người. Ta nói “dự án quy mô lớn”, “mở rộng quy mô sản xuất”, “quy mô dân số”. Đây là danh từ Hán Việt; trong lời nói, nó còn được dùng như tính từ, kiểu “đám cưới tổ chức quy mô lắm”.
| Nghĩa ngắn | Độ lớn, độ rộng về khuôn khổ hoặc về mặt tổ chức |
| Gốc từ | Hán Việt 規模: quy (khuôn tròn, khuôn phép) + mô (khuôn mẫu) |
| Loại từ | Danh từ; dùng như tính từ với nghĩa “bề thế, lớn” |
| Hay đi cùng | Lớn, nhỏ, vừa; mở rộng, thu hẹp; toàn quốc, toàn cầu |
Quy mô: chiếc com-pa và cái khuôn
Hai chữ ghép nên quy mô đều là dụng cụ của người thợ. Chữ quy (規) theo Thiều Chửu là cái khuôn tròn, tức thứ ta gọi là com-pa; từ đó sinh ra nghĩa khuôn phép, như trong quy tắc, quy định, nội quy. Chữ mô (模) là khuôn mẫu, cái khuôn để đúc, gặp lại trong mô hình, mô phỏng, mô phạm.
Ghép lại, 規模 ban đầu là cái khung, cái khuôn khổ đã được vạch ra. Muốn biết một công trình lớn cỡ nào, người ta nhìn vào khuôn khổ của nó, thế là nghĩa “độ lớn” dần chiếm chỗ. Tiếng Trung hiện đại vẫn dùng 規模 với nghĩa tương tự, tương đương scale trong tiếng Anh. Đây là một ví dụ dễ nhớ về cách từ Hán Việt đi từ đồ vật cụ thể sang ý trừu tượng.
Sách báo cũ đôi khi in “qui mô”. Chuyện chọn i hay y sau chữ q cũng là vấn đề chung của quy định, quy trình; bài phân biệt qui định với quy định có giải thích. Cách viết quen dùng trong văn bản hiện hành là “quy mô”.
Quy mô được dùng trong những câu nào?
Từ điển tiếng Việt ghi hai cách dùng. Phổ biến nhất là danh từ, chỉ độ rộng lớn về mặt tổ chức: mở rộng quy mô xí nghiệp. Cách thứ hai là tính từ, nghĩa là có khuôn khổ lớn: một công trình khá quy mô. Wiktionary tiếng Việt giảng thêm một nét: quy mô có thể chỉ cả trình độ phát triển của sự vật, không chỉ kích cỡ bề ngoài.
Từ đó, mỗi ngành dùng quy mô theo cách riêng:
- Kinh tế: quy mô doanh nghiệp cho biết doanh nghiệp thuộc loại siêu nhỏ, nhỏ, vừa hay lớn, dựa vào số lao động, doanh thu, nguồn vốn. Sản xuất quy mô lớn đối lập với làm ăn nhỏ lẻ, manh mún.
- Địa lí: quy mô dân số là tổng số dân của một vùng, một nước ở một thời điểm. Học sinh gặp cụm này khá sớm trong bài về dân cư.
- Giáo dục, sự kiện: quy mô trường học, quy mô lớp học, lễ hội quy mô toàn tỉnh.
Thêm vài câu để thấy từ đổi màu theo ngữ cảnh: Tiệm bánh nhà bác ấy giữ quy mô nhỏ, bán hết mẻ là đóng cửa. Trận lũ năm ấy có quy mô chưa từng thấy. Thư viện mới xây trông rất quy mô.
Trong kinh tế còn có cụm kinh tế theo quy mô: sản xuất càng nhiều thì chi phí tính trên mỗi sản phẩm càng giảm, vì các khoản cố định được chia cho nhiều đơn vị hơn.
Quy mô khác phạm vi, kích thước ở đâu?
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Quy mô | Độ lớn tổng thể của một tổ chức, một hoạt động | Quy mô hội chợ năm nay gấp đôi năm ngoái. |
| Phạm vi | Giới hạn vùng mà việc gì đó bao trùm hay tác động tới | Quy định áp dụng trong phạm vi cả nước. |
| Kích thước | Số đo cụ thể: dài, rộng, cao | Kích thước căn phòng là 4 x 5 mét. |
| Tầm cỡ | Mức lớn kèm theo sự đánh giá, tầm vóc | Một giải đấu tầm cỡ quốc tế. |
| Quy hoạch | Dễ lẫn vì chung chữ quy; nghĩa là sắp xếp, bố trí lâu dài | Quy hoạch khu dân cư mới. |
Quy mô không có từ trái nghĩa trực tiếp. Muốn nói ngược lại, người ta dùng cặp quy mô lớn / quy mô nhỏ, hoặc với nghĩa tính từ thì đối với nhỏ lẻ, manh mún, xoàng. Một điều cũng nên nhớ: lớn chưa chắc đã tốt, vì độ lớn là chuyện quy mô, còn tốt hay kém lại là chuyện chất lượng của sự vật.
Lỗi dùng sai hay gặp nhất là ghép quy mô với “cao, thấp”. Quy mô chỉ độ lớn nên đi với lớn, nhỏ, rộng, hẹp; câu “doanh nghiệp có quy mô cao” nên sửa thành “quy mô lớn”. Cao hay thấp là chữ dành cho trình độ, năng suất.
Quy mô trong sách Địa lí, kinh tế và đời thường
Quy mô dân số là gì?
Là tổng số người sống trên một lãnh thổ (xã, tỉnh, quốc gia) tại một thời điểm nhất định. Quy mô dân số khác mật độ dân số: một bên đếm tổng số người, một bên tính số người trên mỗi ki-lô-mét vuông.
Quy mô doanh nghiệp là gì?
Là độ lớn của một doanh nghiệp, thường được xét qua số lao động, doanh thu và nguồn vốn. Theo đó doanh nghiệp được xếp vào loại siêu nhỏ, nhỏ, vừa hoặc lớn; ngưỡng cụ thể do văn bản pháp luật quy định và có thể thay đổi theo thời kì.
Quy mô là danh từ hay tính từ?
Chủ yếu là danh từ (“quy mô của dự án”). Từ điển cũng ghi cách dùng như tính từ (“công trình khá quy mô”), nhưng cách này thiên về khẩu ngữ, viết văn trang trọng nên dùng “có quy mô lớn”.
Quy mô tiếng Anh là gì?
Thường dịch là scale hoặc size. “Quy mô lớn” là large-scale, “mở rộng quy mô” là scale up, còn “kinh tế theo quy mô” là economies of scale.