Quan ngại là vừa để tâm vừa lo rằng một việc có thể diễn biến xấu. Đây là động từ Hán Việt mang sắc thái trang trọng, hay gặp trong tin tức, văn bản hành chính và phát biểu chính thức như “bày tỏ quan ngại”, “tình hình đáng quan ngại”. Trong lời nói hằng ngày, người ta thường thay bằng “lo”, “lo ngại” hay “e là”.
| Nghĩa ngắn | Quan tâm và lo ngại về một sự việc |
| Gốc từ | Hán Việt 關礙: quan (then cửa, liên can) + ngại (ngăn trở) |
| Loại từ | Động từ; dùng như danh từ trong “mối quan ngại”, “những quan ngại” |
| Sắc thái | Trang trọng, chừng mực; nói lo mà không gay gắt |
Quan ngại: nỗi lo mặc áo trang trọng
Mục từ quan ngại trong từ điển của Viện Ngôn ngữ học giảng gọn: quan tâm và lo ngại. Hai ví dụ đi kèm là “sự việc khiến nhiều người quan ngại” và “tình hình rất đáng quan ngại”. Như vậy từ này gói hai động tác cùng lúc: chú ý tới một việc, và thấy việc ấy có thể không ổn.
Chính hai động tác ấy làm nên chỗ khác với “lo” trơn. Người lo có thể lo cả chuyện không ai biết. Người quan ngại thì thường nói ra, có đối tượng rõ ràng và có ý mong sự việc được xem xét lại. Vì thế từ này hợp với giọng của cơ quan, tổ chức, chuyên gia, phụ huynh viết thư góp ý cho nhà trường.
Từ điển Việt–Việt của nhóm Hồ Ngọc Đức còn ghi một nghĩa cũ hơn: thấy bận lòng vì khó khăn, trở ngại, với ví dụ “không quan ngại đường đất xa xôi hiểm trở”. Ở nghĩa này, không quan ngại gần với không nề hà, không quản. Văn bản ngày nay ít dùng lối ấy, nhưng gặp trong sách cũ thì đừng vội hiểu là “không lo lắng”.
Bày tỏ quan ngại, đáng quan ngại: dùng trong câu
Phần lớn câu có từ này rơi vào vài khuôn quen. Mỗi khuôn một ngữ cảnh:
- bày tỏ / lên tiếng quan ngại về…: “Hội phụ huynh bày tỏ quan ngại về việc học sinh mang điện thoại vào giờ kiểm tra.”
- đáng quan ngại (tính chất của sự việc): “Tỉ lệ cận thị ở học sinh tiểu học đang ở mức đáng quan ngại.”
- mối quan ngại, những quan ngại (danh từ hóa): “Nhà trường đã trả lời từng quan ngại trong lá thư.”
- quan ngại rằng…: “Cô chủ nhiệm quan ngại rằng kì nghỉ dài sẽ làm cả lớp quên bảng cửu chương.”
Chú ý chữ “về” và “rằng” đi sau: quan ngại về một việc, quan ngại rằng một điều sẽ xảy ra. Bỏ trống phía sau, câu nghe cụt, người đọc không biết đang lo chuyện gì.
關礙: từ cái then cửa đến nỗi lo
Chữ quan (關) vốn là cái then cài cửa, cửa ải; từ đó có nghĩa dính dáng, liên can như trong liên quan, quan hệ, quan tâm. Chữ ngại (礙) là ngăn trở, gặp trong trở ngại, chướng ngại. Trong tiếng Hán, 關礙 là “trở ngại, cản trở” hoặc “liên lụy”, nghĩa là nói về cái vướng víu bên ngoài, chưa phải cảm xúc.
Sang tiếng Việt, chữ ngại đã quen với nghĩa e dè, lo (ngại ngùng, e ngại, lo ngại), nên người đọc tự nhiên hiểu quan ngại là “để tâm và lo”. Nghĩa từ điển Hán Việt và nghĩa người Việt dùng vì thế lệch nhau khá xa. Đây là chuyện thường gặp ở lớp từ gốc Hán trong tiếng Việt: vỏ chữ giữ nguyên, ruột nghĩa đi theo cách hiểu của người bản ngữ.
Quan ngại, lo ngại, e ngại, ái ngại
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Quan ngại | Để tâm và lo về một vấn đề chung; trang trọng | Quan ngại về an toàn thực phẩm ở căng tin |
| Lo ngại | Lo điều không hay sắp xảy ra; dùng được cả lời nói lẫn văn viết | Nông dân lo ngại mất mùa |
| E ngại | Ngần ngừ, chưa dám làm vì sợ phiền, sợ sai | Bạn ấy e ngại phát biểu trước lớp |
| Ái ngại | Thương và không yên lòng trước cảnh của người khác | Nhìn bà cụ đội nắng, ai cũng ái ngại |
| Yên tâm, an lòng | Trái nghĩa: không còn lo | Có lời giải thích, phụ huynh đã yên tâm |
Lỗi hay gặp nhất là dùng quan ngại thay cho ngại theo nghĩa lười, không muốn: “Trời mưa, tôi quan ngại đi học thêm” nghe vừa sai vừa buồn cười. Ở đó chỉ cần “ngại” là đủ. Ngược lại, nếu nỗi lo là của riêng mình và rất cụ thể, như sợ mai thi trượt, nói “lo” hoặc “sợ” sẽ thật hơn; người hay vẽ ra đủ kịch bản xấu thì đó đã là chuyện nghĩ ngợi quá mức chứ không còn là quan ngại.
Viết “quan ngại” sao cho đúng chỗ?
Quan ngại nghĩa là gì trong văn bản hành chính?
Là cách nói một vấn đề đang được chú ý và có thể gây hậu quả không tốt, cần xem xét hoặc xử lý. Từ này giữ giọng chừng mực: nêu được nỗi lo mà không quy kết ai.
Bày tỏ quan ngại là gì?
Là nói ra công khai rằng mình lo về một việc, thường kèm mong muốn bên liên quan giải thích hoặc thay đổi. Cụm này hay xuất hiện trong thông cáo, thư góp ý, bản tin.
Đáng quan ngại là gì?
Là đến mức phải để tâm và lo, không thể bỏ qua. “Con số đáng quan ngại” nghĩa là con số ấy báo hiệu một vấn đề cần xử lý sớm.
Quan ngại tiếng Anh là gì?
Thường dịch bằng concern (danh từ) hoặc be concerned about (động từ). “Bày tỏ quan ngại” là express concern; “đáng quan ngại” là worrying hoặc of concern.