Pinyin là gì? Cấu tạo âm tiết, bốn thanh điệu và cách đặt dấu

Pinyin là hệ thống dùng chữ cái Latinh để ghi cách đọc tiếng Trung phổ thông, kèm dấu thanh điệu đặt trên nguyên âm, ví dụ 你好 ghi là nǐ hǎo. Tên đầy đủ là Hànyǔ Pīnyīn, người Việt gọi là bính âm hay phiên âm pinyin. Pinyin không phải chữ Trung Quốc mà là “cách đánh vần” giúp đọc được chữ Hán.

Khái niệm	Hệ phiên âm Latinh chính thức của tiếng Trung phổ thông
Nghĩa tên gọi	拼音: ghép âm; 汉语拼音: phiên âm tiếng Hán (Hán Việt: Hán ngữ bính âm)
Thuộc	Hệ thống chuyển tự, ghi âm; không thay thế chữ Hán
Dấu hiệu nhận biết	Chữ cái Latinh có dấu ngang, sắc, móc, huyền trên nguyên âm: ā á ǎ à
Thông qua	Năm 1958 tại Trung Quốc; sau được ISO công nhận

Pinyin ra đời thế nào?

Chữ Hán không cho biết cách đọc một cách trực tiếp: nhìn chữ 马 không đoán được nó đọc là “mǎ”. Trước đây người học dùng nhiều lối ghi khác nhau, như Wade–Giles của người Anh hay lối phiên trong hệ thống bưu điện (nhờ đó mới có những tên kiểu “Peking” cho Bắc Kinh).

Vào những năm 1950, một nhóm chuyên gia ngôn ngữ ở Trung Quốc soạn ra hệ thống mới; người hay được nhắc nhất là Chu Hữu Quang (Zhou Youguang), thường được gọi là “cha đẻ của pinyin”. Ngày 11/2/1958, phương án được thông qua chính thức. Sau đó pinyin được dùng để dạy trẻ em đọc chữ và được ISO chọn làm chuẩn quốc tế (ISO 7098).

Với người Việt, pinyin hơi giống chữ Quốc ngữ ở chỗ cùng dùng chữ cái Latinh có dấu. Nhưng khác căn bản: chữ Quốc ngữ là chữ viết chính thức của tiếng Việt, còn pinyin chỉ là công cụ ghi âm đi kèm chữ Hán.

Âm tiết pinyin gồm những phần nào

Mỗi chữ Hán ứng với một âm tiết, và mỗi âm tiết pinyin có ba thành phần:

1. Thanh mẫu (phụ âm đầu): 21 âm như b, p, m, f, d, t, zh, ch, sh, j, q, x… Có âm tiết không có thanh mẫu, như ài (爱, yêu).
2. Vận mẫu (phần vần): nguyên âm đơn a, o, e, i, u, ü và các vần ghép như ai, ao, an, ang, ong…
3. Thanh điệu: dấu đặt trên nguyên âm chính.

Lấy hǎo (好, tốt): h là thanh mẫu, ao là vận mẫu, dấu móc trên chữ a là thanh 3. Cách đặt dấu có quy tắc: có a thì dấu nằm trên a; không có a thì nằm trên o hoặc e; gặp cặp iu, ui thì dấu đặt ở chữ đứng sau (liù, guì).

Vài chữ cái pinyin đọc khác hẳn thói quen của người Việt: q gần như “ch” bật hơi, x gần như “x” nhẹ, zh gần “tr”, c là “ts” bật hơi. Bảng đầy đủ âm đầu, vần và cách đọc có ở bài bảng phiên âm tiếng Trung cho người mới học.

Bốn thanh và thanh nhẹ

Thanh	Dấu	Cao độ	Ví dụ (ma)
Thanh 1	gạch ngang (ā)	Cao và đều	mā 妈: mẹ
Thanh 2	dấu sắc (á)	Đi lên	má 麻: cây gai
Thanh 3	dấu móc (ǎ)	Xuống thấp rồi lên	mǎ 马: ngựa
Thanh 4	dấu huyền (à)	Rơi mạnh từ cao xuống	mà 骂: mắng
Thanh nhẹ	không dấu	Ngắn, nhẹ	ma 吗: trợ từ hỏi

Bốn chữ mā, má, mǎ, mà là ví dụ kinh điển: chỉ khác dấu mà nghĩa xa nhau từ “mẹ” tới “ngựa”. Vì vậy viết pinyin mà bỏ dấu (như trên biển tên đường, hộ chiếu) thì chỉ đủ để gọi tên, không đủ để học phát âm. Khi hai thanh 3 đứng liền nhau, thanh đầu thường đọc lên gần thanh 2: nǐ hǎo nghe như “ní hǎo”.

Chú ý dấu của pinyin giống mặt chữ nhưng không trùng giọng với dấu tiếng Việt. Dấu “huyền” của pinyin (thanh 4) đọc rơi mạnh, gần dấu nặng kéo dài hơn là dấu huyền của ta.

Pinyin, chữ Hán và âm Hán Việt khác nhau ra sao?

	Chữ Hán	Pinyin	Âm Hán Việt
Bản chất	Chữ viết, mang nghĩa	Ghi cách đọc tiếng Trung phổ thông	Cách người Việt đọc chữ Hán
Ví dụ “Bắc Kinh”	北京	Běijīng	Bắc Kinh
Ví dụ “Hán ngữ”	汉语	Hànyǔ	Hán ngữ
Ai dùng	Người viết tiếng Trung	Người học, bộ gõ, tra từ điển	Người Việt khi đọc từ gốc Hán

Âm Hán Việt là lý do nhiều từ tiếng Trung nghe quen tai với người Việt; đây là lớp từ được bàn trong bài từ mượn và nhóm từ gốc Hán. Còn chữ Hán thì lại có hai dạng viết, giản thể và phồn thể, xem hai kiểu chữ Trung Quốc khác nhau ở đâu. Pinyin dùng chung cho cả hai dạng chữ.

Thử với một từ quen trên mạng: 宝贝 viết pinyin là bǎobèi, âm Hán Việt là bảo bối; chữ baobei khi gọi người yêu có cách dùng riêng.

Thử sức với pinyin: bài tập có đáp án

Người mới học tiếng Trung hay hỏi gì về pinyin

Phiên âm pinyin là gì, có giống bính âm không?

Là một. “Bính âm” là cách đọc Hán Việt của 拼音 (pīnyīn), còn “phiên âm pinyin” là cách gọi phổ thông. Cả ba cách gọi đều chỉ cùng hệ thống ghi âm bằng chữ Latinh.

Học tiếng Trung có cần học pinyin trước không?

Hầu hết giáo trình cho người mới đều bắt đầu bằng pinyin, vì phải đọc đúng âm và thanh rồi mới nhớ chữ được. Pinyin còn là cách gõ chữ Hán phổ biến trên điện thoại và máy tính: gõ “nihao” rồi chọn 你好.

Vì sao chữ ü đôi khi được gõ thành v?

Vì bàn phím không có sẵn chữ ü, nhiều bộ gõ quy ước dùng phím v thay cho nó, ví dụ gõ “lv” để ra 绿 (lǜ, màu xanh lục). Khi viết tay thì vẫn phải ghi ü.

Pinyin tiếng Trung là gì trong tên người, tên địa danh?

Tên người và địa danh Trung Quốc trên báo chí quốc tế thường được ghi bằng pinyin bỏ dấu: Beijing, Shanghai, Guangzhou. Người Việt thì quen đọc theo âm Hán Việt: Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu.