Phúc như Đông Hải thọ tỷ Nam Sơn là câu chúc gốc Hán (福如東海，壽比南山), nghĩa là chúc phúc lành nhiều như biển Đông, tuổi thọ bền như núi Nam. Đây là lời quen thuộc trong lễ mừng thọ ông bà, cha mẹ, trên thiếp chúc và tranh chữ treo tường. Nhiều người viết thọ tỉ Nam Sơn; tỷ hay tỉ đều là cách viết chữ 比.
| Nghĩa | Phúc nhiều như biển phía đông, thọ lâu như núi phía nam |
| Chữ Hán | 福如東海 · 壽比南山 |
| Dùng khi | Mừng thọ, mừng sinh nhật người cao tuổi, câu đối, tranh chữ |
| Cách viết khác | Phúc như Đông Hải, thọ tỉ Nam Sơn |
Phúc như Đông Hải thọ tỷ Nam Sơn
Tám chữ chia làm hai vế bốn chữ, vế nào cũng theo một khuôn: điều mong ước, chữ so sánh, rồi một hình ảnh thiên nhiên to lớn.
| Chữ | Hán | Nghĩa |
|---|---|---|
| Phúc | 福 | Điều tốt lành, may mắn, sự đầy đủ |
| Như | 如 | Giống như |
| Đông Hải | 東海 | Biển ở phía đông |
| Thọ | 壽 | Sống lâu |
| Tỷ (tỉ) | 比 | Sánh với, so với |
| Nam Sơn | 南山 | Núi ở phía nam |
Biển thì rộng và không bao giờ cạn, núi thì đứng đó qua bao đời không lở. Người chúc mượn hai thứ lớn nhất, bền nhất mà mắt người xưa thấy được để nói về hai điều mình mong cho người già: phúc chồng phúc, tuổi thêm tuổi. Câu đối xứng gần chỉnh: phúc đối thọ, như đối tỷ, Đông Hải đối Nam Sơn, nên rất hợp để viết thành đôi câu đối treo hai bên.
Núi Nam trong Kinh Thi, biển Đông trong lời chúc
Hình ảnh núi Nam gắn với tuổi thọ có từ rất sớm. Trong Kinh Thi, phần Tiểu nhã, bài Thiên bảo là lời chúc phúc dâng lên vua, nối liền chín chữ “như”. Một câu trong đó viết: “如南山之壽，不騫不崩”, đại ý là sống lâu như núi Nam, không sụt, không lở. Câu thơ cổ ba nghìn năm ấy là mầm của vế “thọ tỷ Nam Sơn” về sau.
Vế “phúc như Đông Hải” thì đi cặp với nó để thành câu chúc trọn đôi. Ở Trung Hoa, đây vẫn là câu chúc thọ quen thuộc bậc nhất. Từ điển thành ngữ của Bộ Giáo dục Đài Loan, khi giảng chữ hạc toán quy linh (tuổi hạc, tuổi rùa), có ghi đại ý: người xưa chúc thọ bằng hạc với rùa, người nay thì quen nói phúc như Đông Hải, thọ tỷ Nam Sơn.
Còn Đông Hải, Nam Sơn chính xác là biển nào, núi nào thì sách vở giảng chưa thống nhất. Đọc câu chúc, cứ hiểu là biển phía đông và núi phía nam, hình ảnh của cái mênh mông và cái vững bền, là đủ ý.
Phúc Lộc Thọ, ngũ phúc và những lời chúc cùng nhà
| Câu chúc | Chúc điều gì | Dùng cho ai, dịp nào |
|---|---|---|
| Phúc như Đông Hải thọ tỷ Nam Sơn | Phúc và thọ | Người cao tuổi, lễ mừng thọ |
| Phúc Lộc Thọ (tam đa) | Phúc, lộc (của cải, chức phận), thọ | Chúc Tết, tranh treo nhà, mọi lứa tuổi |
| Ngũ phúc lâm môn | Năm điều phúc cùng đến cửa | Chúc Tết, chúc gia đình |
| Bách niên giai lão | Vợ chồng sống với nhau đến đầu bạc | Đám cưới, không dùng chúc thọ một người |
| Vạn thọ vô cương | Sống lâu muôn tuổi, không bờ bến | Xưa dùng chúc vua, nay ít dùng |
Chỗ hay nhầm nhất là đem câu chúc thọ đi chúc cưới. Đám cưới thì hợp với lời chúc đầu bạc răng long cho đôi vợ chồng. Còn đầu năm muốn chúc cả nhà đủ đầy thì có câu năm điều phúc cùng đến cửa. Phúc như Đông Hải thọ tỷ Nam Sơn vẫn dùng được dịp Tết, nhưng hợp nhất khi người nhận là ông bà, cha mẹ đã cao tuổi.
Viết lên thiếp mừng thọ sao cho khéo?
Khi nói, nhiều người tách đôi câu chúc và thêm lời của mình vào giữa cho mềm:
- “Nhân ngày mừng thọ tám mươi, con cháu kính chúc ông phúc như Đông Hải, thọ tỷ Nam Sơn, năm nào cũng ngồi đầu mâm cỗ.”
- Trên thiếp viết tay, có thể đặt tám chữ Hán ở giữa, phần âm Việt và lời chúc riêng viết nhỏ bên dưới.
Cần thêm lời chúc thuần Việt cho bữa tiệc mừng thọ thì có sẵn ở trang những lời chúc thọ người cao tuổi. Một lưu ý nhỏ khi viết: Đông Hải và Nam Sơn là danh từ riêng trong câu, nên viết hoa cả hai chữ.
Tám chữ chúc thọ: viết, đọc và dùng
Thọ tỷ Nam Sơn hay thọ tỉ Nam Sơn mới đúng?
Cả hai đều được. Chữ 比 âm Hán Việt là tỉ; viết “tỷ” là theo lối dùng y dài ở cuối âm tiết vẫn rất phổ biến. Trong một văn bản chỉ nên chọn một cách và giữ cho thống nhất.
Phúc như Đông Hải thọ tỷ Nam Sơn viết chữ Hán thế nào?
Chữ phồn thể là 福如東海，壽比南山; chữ giản thể là 福如东海，寿比南山. Tranh chữ, câu đối ở Việt Nam thường viết theo phồn thể.
Có dùng câu này để chúc Tết được không?
Được, nếu người nhận là bậc cao tuổi. Với người trẻ hay bạn bè cùng lứa, chúc thọ nghe hơi già dặn; chọn lời chúc an khang, may mắn sẽ hợp hơn.
Đông Hải trong câu chúc có phải Biển Đông của Việt Nam?
Không nên hiểu như thế. Câu chúc ra đời trong văn hóa Trung Hoa, Đông Hải chỉ là “biển phía đông”, một hình ảnh của sự mênh mông, không gắn với tên gọi vùng biển nào hiện nay.