Phụ huynh là cha mẹ, hoặc người đứng ra thay cha mẹ (ông bà, anh chị, người giám hộ), xét ở vai trò lo việc học và dạy dỗ con em trong nhà. Nghe chữ “phụ huynh học sinh”, “họp phụ huynh” là hiểu ngay người được nhắc tới là ai. Thú vị ở chỗ: xét theo mặt chữ, từ này vốn không có “mẹ” trong đó.
| Nghĩa ngắn | Cha mẹ hoặc người giám hộ, nhất là trong quan hệ với nhà trường |
| Gốc từ | Hán Việt 父兄: phụ (cha) + huynh (anh) |
| Loại từ | Danh từ |
| Hay đi với | học sinh, họp, hội, ban đại diện, quý |
Phụ huynh: vì sao lại là “cha và anh”?
Viết ra chữ Hán, phụ huynh là 父兄. Chữ phụ (父) là cha, cùng chữ với phụ mẫu, phụ tử, thân phụ. Chữ huynh (兄) là anh, như trong huynh đệ, sư huynh, nhân huynh. Từ điển Hán Việt giảng cả cụm là cha và anh, tức những người lớn trong nhà.
Vì sao lại ghép cha với anh chứ không phải cha với mẹ? Câu trả lời nằm ở nếp nhà xưa. Việc dạy chữ, dựng vợ gả chồng, ra mặt với làng nước cho con em thường do người đàn ông lớn tuổi nhất gánh vác. Cha mất thì anh cả đứng ra thay, cho nên mới có thành ngữ quyền huynh thế phụ. “Phụ huynh” như vậy là cách gọi chung những người có trách nhiệm dạy bảo đám con em trong nhà.
Đi qua bao đời, từ này đã đổi nội dung. Bây giờ người mẹ thường là người đi họp lớp, ký sổ liên lạc, nhắn tin với cô chủ nhiệm, và ai cũng gọi họ là phụ huynh. Mặt chữ vẫn là “cha và anh”, còn nghĩa thì đã thành “người lớn chịu trách nhiệm về đứa trẻ”.
Cũng nên tách chữ phụ này khỏi mấy chữ đồng âm. Chữ phụ trong phụ nữ là 婦 (người đàn bà). Chữ phụ trong phụ đạo, phụ tá lại là 輔 (giúp đỡ). Ba chữ đọc giống nhau nhưng chẳng liên quan gì đến nhau.
Nghĩa của phụ huynh trong tiếng Việt hiện nay
Từ điển tiếng Việt xếp phụ huynh là danh từ, chỉ người có trách nhiệm trong gia đình đối với việc giáo dục con em. Vì gắn với chuyện học, từ này sống chủ yếu trong môi trường trường lớp:
- Cuối tuần này lớp em có buổi họp phụ huynh tổng kết học kì.
- Đơn xin nghỉ học cần chữ ký của phụ huynh học sinh.
- Kính gửi quý phụ huynh, nhà trường xin thông báo lịch đón trả trẻ trong tuần lễ khai giảng.
Ở nhà, ít ai nói “phụ huynh của tớ đi vắng”, vì nghe như đang đọc thông báo. Người ta gọi thẳng bố mẹ, ba má, cha mẹ. Đó là khác biệt về sắc thái: phụ huynh là cách gọi theo vai trò, mang chút trang trọng, hành chính; còn bố mẹ là cách gọi theo tình thân.
Khi đứa trẻ sống với ông bà hay với cô chú, người đó vẫn là phụ huynh trong mắt nhà trường. Cái quyết định không phải huyết thống mà là ai đứng ra chăm lo, ký giấy, chịu trách nhiệm.
Phụ huynh, cha mẹ, phụ mẫu dùng khác nhau thế nào?
| Từ | Sắc thái | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phụ huynh | Theo vai trò với nhà trường, trang trọng, hành chính | Phiếu xin ý kiến phụ huynh |
| Cha mẹ, bố mẹ | Trung tính, thân mật, dùng hằng ngày | Bố mẹ em đều làm ở xưởng gỗ |
| Phụ mẫu, song thân | Hán Việt, cổ, thường thấy trong văn chương, câu đối | Báo hiếu phụ mẫu |
| Người giám hộ | Thuật ngữ pháp lý, người được giao chăm sóc người chưa thành niên | Người giám hộ ký thay |
Chỗ hay dùng lệch nhất là đặt “phụ huynh” vào câu tình cảm, kiểu “em rất thương phụ huynh của mình”. Câu đúng ngữ pháp nhưng nghe lạnh và lạ. Muốn nói về tình thân, cứ dùng cha mẹ; muốn sang hơn một chút trong văn viết, có thể dùng chữ phụ mẫu trong văn cũ.
Trái nghĩa đúng kiểu từ điển thì không có, nhưng trong nhà trường phụ huynh thường đứng thành cặp với học sinh và giáo viên: ba bên cùng một việc là dạy dỗ đứa trẻ. Giữa các bên ấy luôn có những mong mỏi khác nhau, và nhiều cuộc họp lớp thực chất là chuyện kỳ vọng mà cha mẹ đặt vào con.
Một chi tiết nhỏ khi viết thông báo: “kính gửi quý phụ huynh” là cách mở đầu lịch sự quen dùng, còn “các phụ huynh” nghe hơi suồng sã nếu là văn bản của nhà trường.
Phụ huynh trong lớp học và trên giấy tờ
Phụ huynh học sinh là gì?
Là cha mẹ hoặc người giám hộ của một học sinh, xét trong quan hệ với nhà trường. Họ là người nhận thông báo, dự họp lớp, ký sổ liên lạc và phối hợp với giáo viên trong việc học của con.
Phụ huynh tiếng Anh là gì?
Thường dịch là parent (số nhiều parents). Họp phụ huynh là parent-teacher meeting; hội phụ huynh ở trường nhiều nước được gọi là Parent-Teacher Association, viết tắt PTA.
Ông bà nuôi cháu có được gọi là phụ huynh không?
Có. Với nhà trường, phụ huynh là người trực tiếp chăm lo và chịu trách nhiệm về em học sinh. Ông bà, anh chị hay cô chú đứng ra lo việc học thì đều được gọi như vậy.
Hội phụ huynh làm những việc gì?
Văn bản của ngành giáo dục gọi tổ chức này là Ban đại diện cha mẹ học sinh, còn trong lời ăn tiếng nói hằng ngày người ta quen nói hội phụ huynh. Ban này thay mặt các gia đình trao đổi với giáo viên, góp ý về hoạt động của lớp và cùng lo những việc như khen thưởng, dã ngoại.