Phong độ là những biểu hiện bên ngoài như dáng đi, nét mặt, cử chỉ, cách nói năng, gộp lại thành vẻ riêng, thường là vẻ đẹp đẽ, đĩnh đạc của một người. Trong khẩu ngữ, “trông rất phong độ” là khen ai đó lịch lãm, chững chạc. Ở thể thao và công việc, phong độ còn chỉ mức thể hiện trong một giai đoạn, như khi nói cầu thủ đang có phong độ cao hay vừa mất phong độ.
| Nghĩa gốc | Dáng vẻ, cử chỉ, cách nói năng tạo nên vẻ riêng của một người |
| Chữ Hán | 風度: phong (gió, dáng vẻ) + độ (mức, chừng mực) |
| Loại từ | Danh từ; khẩu ngữ dùng như tính từ (“rất phong độ”) |
| Sắc thái | Tích cực, thường là lời khen |
Phong độ hiện ra ở dáng đi, giọng nói
Hãy hình dung một ông giáo về hưu bước vào phòng họp lớp. Ông không cần nói gì, chỉ cái cách ông khẽ cúi chào, kéo ghế ngồi thẳng lưng, cười hiền khi gặp học trò cũ, là đủ để cả phòng thấy “thầy vẫn phong độ lắm”. Phong độ nằm ở những thứ người khác nhìn thấy và nghe thấy: dáng, nét mặt, cử chỉ, giọng nói. Nó không phải nhan sắc, cũng không phải quần áo đắt tiền.
Theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học, phong độ là danh từ, chỉ những gì lộ ra bên ngoài làm thành nét riêng của mỗi người, mà phần nhiều là nét đẹp. Từ điển dẫn hai kết hợp rất quen: “phong độ ung dung” và “lấy lại phong độ”. Phong thái được xếp là từ đồng nghĩa.
Lời nói hằng ngày đã đẩy từ này đi xa hơn một chút. Người ta dùng nó như tính từ: “Anh ấy dạo này phong độ quá”, “Ông nội tám mươi tuổi mà vẫn phong độ”. Lúc này phong độ gần với lịch lãm, đĩnh đạc, trẻ trung so với tuổi.
- Trong buổi phỏng vấn, chị ấy trả lời chậm rãi, ánh mắt bình tĩnh, một phong độ khiến hội đồng tin tưởng.
- Cụ đồ cầm bút cho chữ, phong độ ung dung như chẳng có ai đứng chờ.
- Mặc bộ vest bố cho mượn, cậu em tự thấy mình phong độ hẳn lên.
Khi phong độ lên xuống trên sân cỏ
Mở trang thể thao, bạn sẽ gặp chữ phong độ theo một nghĩa khác hẳn: mức độ thi đấu của vận động viên hay một đội bóng trong một khoảng thời gian. “Đang có phong độ cao”, “phong độ thất thường”, “mất phong độ”, “tìm lại phong độ” đều là những cụm rất quen trên báo. Nghĩa này tương ứng với chữ form trong tiếng Anh thể thao.
Điểm khác quan trọng là ở nghĩa này, phong độ có thể đo bằng kết quả: số bàn thắng, số trận thắng liên tiếp, thành tích tập luyện. Nghĩa này cũng lan sang công việc và học tập: “Kỳ thi này em giữ phong độ ổn”, “Quán phở dạo này mất phong độ, nước dùng nhạt hẳn”.
Báo chí thể thao Việt Nam hay nhắc câu “phong độ là nhất thời, đẳng cấp là mãi mãi”, ý nói một cầu thủ giỏi có thể sa sút vài trận nhưng tài năng thật thì không mất. Câu này đã xuất hiện trên báo từ đầu những năm 2000, còn ai nói đầu tiên thì chưa rõ.
Giới trẻ và dân thể thao còn mượn thẳng chữ ấy để nói vào form hay mất form, nhất là khi bàn về cầu thủ và game thủ.
Phong thái, khí chất, đẳng cấp đứng gần phong độ
| Từ | Gần hay khác phong độ ở đâu |
|---|---|
| Phong thái | Gần nghĩa nhất, thiên về vẻ ung dung, cách cư xử |
| Tác phong | Lề lối làm việc, sinh hoạt (tác phong nhanh nhẹn), nghiêng về thói quen hơn vẻ ngoài |
| Khí chất | Cái bên trong toát ra; phong độ là phần nhìn thấy được |
| Đẳng cấp | Trong thể thao: trình độ lâu dài, đối lập với phong độ nhất thời |
| Luộm thuộm, lôi thôi | Trái nghĩa với phong độ theo nghĩa vẻ ngoài |
| Sa sút, phong độ kém | Trái nghĩa với phong độ cao trong thi đấu |
Phong độ và khí chất bên trong của một con người hay đi cùng nhau, nhưng không phải một. Một người hiền lành, nhút nhát vẫn có thể có phong độ chỉnh tề khi đứng lớp; ngược lại, người cá tính mạnh mà ăn mặc cẩu thả thì khó được khen phong độ. Ở nam giới, phong độ hay đi kèm cách cư xử lịch sự với người khác, gần với phép ga lăng đúng mực.
風度: ngọn gió và cái chừng mực
Phong độ là từ Hán Việt, viết 風度. Chữ phong 風 nghĩa gốc là gió, rồi mở rộng thành phong tục, phong cảnh, và nghĩa quan trọng ở đây là dáng vẻ, cốt cách con người. Họ hàng của nó có phong thái, phong cách, phong nhã, và cả chữ phong lưu trong Truyện Kiều. Chữ độ 度 là mức, chừng mực, như trong nhiệt độ, độ lượng.
Ghép lại, phong độ có thể hiểu là “cái dáng vẻ có chừng mực”: đẹp mà không phô, đĩnh đạc mà không cứng. Các từ điển Hán Việt giảng gọn 風度 là dáng dấp, cử chỉ bề ngoài, nghĩa là ngay từ gốc chữ đã nói về cái nhìn thấy được chứ không về tâm tính bên trong.
Chi tiết đáng nhớ khi viết: “lấy lại phong độ” dùng được cho cả hai nghĩa. Một người ốm dậy, cạo râu, mặc áo sơ mi phẳng phiu là lấy lại phong độ; một tiền đạo ghi bàn sau mười trận tịt ngòi cũng là lấy lại phong độ. Đọc cả câu mới biết đang nói nghĩa nào.
Phong độ ở tuổi tám mươi và trên bảng xếp hạng
Phong độ nghĩa là gì trong bóng đá?
Là trạng thái thi đấu của cầu thủ hay đội bóng trong một giai đoạn, thể hiện qua kết quả và cách chơi. Phong độ cao là đá hay, thắng nhiều; mất phong độ là sa sút so với thường ngày.
Người phong độ là người thế nào?
Là người có dáng vẻ, cử chỉ, cách ăn nói chững chạc, dễ gây thiện cảm. Lời khen này hay dành cho người đứng tuổi vẫn giữ được vẻ chỉn chu, trẻ trung.
Phong độ là nhất thời, đẳng cấp là mãi mãi có nghĩa là gì?
Câu này nói thành tích lên xuống từng lúc là chuyện bình thường, còn năng lực thật sự thì bền lâu. Người ta hay dùng để bênh một cầu thủ giỏi đang chơi kém vài trận.
Phong độ tiếng Anh là gì?
Trong thể thao là form (in good form, out of form). Nói về dáng vẻ con người thì có thể dùng bearing, demeanor hoặc khen looking sharp, elegant.