Phong cách là gì? Dấu hiệu và ví dụ về phong cách nghệ thuật

Phong cách là cái riêng, ổn định và dễ nhận ra trong cách một người sống, làm việc hay sáng tác. Trong văn học, phong cách (còn gọi là phong cách nghệ thuật) là hệ thống nét riêng về cách nhìn đời và cách viết, lặp lại qua nhiều tác phẩm, khiến người đọc nhận ra tác giả dù chưa xem tên. Ngoài ra còn có phong cách ngôn ngữ, tức các kiểu dùng tiếng nói theo hoàn cảnh giao tiếp.

Học sinh thường hỏi phong cách ngôn ngữ nghĩa là gì; phần giải đáp riêng có cả nguồn gốc và cách dùng.

Khái niệm	Những nét riêng có tính hệ thống, ổn định, tạo nên dấu ấn của một người hay một nhóm người
Gốc từ	Hán Việt 風格: phong (gió, nếp, thói quen) + cách (khuôn phép, cung cách)
Thuộc	Lí luận văn học (phong cách nghệ thuật) và tiếng Việt (phong cách ngôn ngữ)
Dấu hiệu nhận biết	Lặp lại qua nhiều tác phẩm, độc đáo, thống nhất giữa nội dung và hình thức
Gần nghĩa	Văn phong, bút pháp, phong thái, tác phong

Phong cách là “nếp gió” của mỗi người

Chữ phong (風) nghĩa gốc là gió, rồi mở rộng thành nếp, thói quen được nhiều người noi theo, như trong gia phong, phong tục. Chữ cách (格) là khuôn, là cung cách. Ghép lại, phong cách là cái nếp riêng có khuôn hẳn hoi: không phải một lần ngẫu hứng, mà là cách làm quen tay đến mức thành dấu hiệu.

Mục từ phong cách trong các từ điển tiếng Việt phổ thông được chia thành ba cách hiểu. Thứ nhất, cung cách sống, làm việc, xử sự tạo nên cái riêng của một người: phong cách sống giản dị. Thứ hai, những đặc điểm có hệ thống về tư tưởng và nghệ thuật trong sáng tác của một nghệ sĩ hay một trào lưu: phong cách của Nguyễn Du. Thứ ba, dạng ngôn ngữ dùng cho một chức năng giao tiếp điển hình: phong cách khẩu ngữ.

Trong giờ Ngữ văn, nghĩa thứ hai là trọng tâm. Nhà văn Pháp Buffon, trong bài diễn văn vào Viện Hàn lâm Pháp năm 1753, có một câu thường được dẫn lại: “Le style c’est l’homme même”, người Việt quen dịch là “Văn là người”. Ý ông: cách viết bộc lộ chính con người viết.

Ba tầng nghĩa trong sách vở và đời sống

Cách dùng	Nói về	Ví dụ
Phong cách sống, làm việc	Thói quen, cung cách riêng của một người	Phong cách làm việc gọn gàng; phong cách ăn mặc tối giản
Phong cách nghệ thuật	Dấu ấn riêng của nhà văn, nhà thơ, họa sĩ, hoặc của một trào lưu	Phong cách thơ Hồ Xuân Hương; phong cách Thơ mới
Phong cách ngôn ngữ	Kiểu dùng ngôn ngữ theo hoàn cảnh giao tiếp, không theo cá nhân	Sinh hoạt, nghệ thuật, báo chí, chính luận, khoa học, hành chính

Hai tầng sau hay bị trộn. Phong cách nghệ thuật trả lời câu “ai viết?”, còn phong cách ngôn ngữ trả lời câu “viết để làm gì, cho ai?”. Một bài báo của Nguyễn Tuân vẫn thuộc phong cách ngôn ngữ báo chí, nhưng câu chữ trong đó mang phong cách Nguyễn Tuân.

Hai giọng thơ, hai phong cách

Cách dễ thấy phong cách nhất là đặt hai nhà thơ cạnh nhau. Cùng là thơ Nôm, cùng thời trung đại, nhưng giọng hai người dưới đây khác hẳn.

Hồ Xuân Hương: tiếng nói thẳng của “thân em”

Thân em vừa trắng lại vừa tròn,
Bảy nổi ba chìm với nước non.

Bà mượn chiếc bánh trôi bình thường nhất để nói về thân phận người phụ nữ, câu chữ dân dã, nhịp mạnh, có chút thách thức. Nét này lặp lại ở nhiều bài khác: chọn vật quen thuộc, nói hai nghĩa, giọng tự tin của một người đàn bà dám lên tiếng. Lặp lại có hệ thống như vậy mới thành phong cách. Có thể đọc kĩ hơn trong bài dấu ấn riêng trong thơ Nôm của bà chúa thơ Nôm.

Nguyễn Khuyến: cảnh quê lặng và trong

Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.

Ở đây không có tiếng nói thẳng nào. Cảnh nhỏ, tĩnh, màu xanh trong, vần “eo” đọc lên như khép dần không gian lại. Nguyễn Khuyến hay để nỗi lòng lặn vào cảnh làng quê đồng bằng Bắc Bộ, và chính sự kín đáo ấy là phong cách. Bài gợi ý đọc hiểu bài thơ câu cá mùa thu phân tích từng chi tiết.

Lên thế kỉ XX, phong cách càng dễ nhận ra hơn vì cái tôi cá nhân được nói to. Đọc vài trang Xuân Diệu là thấy ngay sự vồ vập, sợ thời gian; xem thêm bài cái tôi khát sống trong thơ Xuân Diệu.

Dấu hiệu cho thấy một tác giả có phong cách

Không phải ai cầm bút cũng có phong cách. Một nét lạ xuất hiện một lần chỉ là chi tiết thú vị; phong cách phải hội đủ mấy điều sau.

1. Độc đáo. Có cái riêng không lẫn với người khác: cách chọn đề tài, cách nhìn, giọng điệu, kiểu câu.
2. Ổn định, lặp lại. Nét riêng ấy trở đi trở lại qua nhiều tác phẩm, đủ để người đọc đoán được tác giả.
3. Thống nhất. Cách viết khớp với cách nhìn đời. Giọng tự tin của Hồ Xuân Hương đi cùng cái nhìn bênh vực người phụ nữ; cái tĩnh trong thơ Nguyễn Khuyến đi cùng tâm sự của một nhà nho ẩn dật.
4. Có giá trị thẩm mĩ. Cái riêng phải làm tác phẩm hay hơn, không phải chỉ lạ cho có.

Khi làm bài, đừng dừng ở chữ “độc đáo”. Hãy chỉ ra nét riêng đó nằm ở đâu: một từ láy, một kiểu ví von, một nhịp thơ.

Phong cách, văn phong và bút pháp

Từ	Phạm vi	Ví dụ dùng
Phong cách	Rộng nhất: cả cách nhìn đời lẫn cách viết; dùng được cho cả lối sống	Phong cách Nam Cao; phong cách sống
Văn phong	Hẹp hơn: cách viết, câu chữ riêng của một người	Văn phong của Nguyễn Tuân cầu kì, giàu chữ
Bút pháp	Cách thức, thủ pháp miêu tả trong một tác phẩm hay một đoạn	Bút pháp ước lệ; bút pháp tả cảnh ngụ tình
Phong thái, tác phong	Dáng vẻ, cách cư xử, cách làm việc ngoài đời	Phong thái ung dung; tác phong nhanh nhẹn

Luyện nhận diện phong cách qua bốn câu

Phong cách sống, phong cách nghệ thuật và phong cách ngôn ngữ

Phong cách nghệ thuật là gì?

Là dấu ấn riêng của một nghệ sĩ hay một trào lưu, thể hiện thống nhất ở cách nhìn đời, đề tài, giọng điệu và ngôn từ, lặp lại qua nhiều tác phẩm. Nhờ nó, người đọc nhận ra tác giả mà không cần nhìn tên.

Phong cách ngôn ngữ là gì?

Là kiểu dùng ngôn ngữ phù hợp với một hoàn cảnh giao tiếp, như sinh hoạt hằng ngày, báo chí, khoa học hay hành chính. Mỗi kiểu có cách chọn từ, đặt câu riêng; nó không gắn với một cá nhân cụ thể.

Phong cách sống là gì?

Là cách một người ăn mặc, làm việc, cư xử, đã thành nếp và tạo nên hình ảnh riêng, ví dụ phong cách sống giản dị, phong cách sống chậm. Cách dùng này thuộc đời sống, không phải thuật ngữ văn học.

Phong cách tiếng Anh là gì?

Thường dịch là style. Phong cách nghệ thuật là artistic style hoặc literary style; ngành nghiên cứu phong cách là stylistics (phong cách học).