Phép liên tưởng là gì? Dấu hiệu, các kiểu liên tưởng và bài tập

Phép liên tưởng là cách nối câu sau với câu trước bằng những từ ngữ chỉ sự vật, hoạt động, tính chất khác nhưng có quan hệ gần gũi, khiến người đọc nhìn thấy cái này là nghĩ ngay đến cái kia: nói “lớp học” rồi nói “bảng đen”, “phấn trắng”. Đây là một trong các phép liên kết câu học ở môn Ngữ văn, còn gọi là phép liên kết liên tưởng.

Khái niệm	Phép liên kết dùng ở câu sau từ ngữ cùng trường liên tưởng với từ ngữ ở câu trước
Thuộc	Liên kết hình thức trong văn bản, cạnh phép lặp, phép thế, phép nối
Dấu hiệu nhận biết	Hai từ chỉ hai sự vật khác nhau nhưng gợi đến nhau trong suy nghĩ
Gốc từ	Liên tưởng 聯想: liên (nối) + tưởng (nghĩ), tức nghĩ nối từ cái này sang cái khác
Học ở	Ngữ văn 9 chương trình cũ (Liên kết câu và liên kết đoạn văn); mạch lạc và liên kết ở chương trình mới

Phép liên tưởng nối câu bằng cách nào?

Sách Ngữ văn 9 chương trình cũ, bài Liên kết câu và liên kết đoạn văn, xếp phép liên tưởng vào cùng một nhóm với phép đồng nghĩa và phép trái nghĩa. Cách mô tả chung là: ở câu đứng sau, người viết dùng những từ ngữ đồng nghĩa, trái nghĩa hoặc cùng trường liên tưởng với từ ngữ đã có ở câu trước. Phần “cùng trường liên tưởng” chính là phép liên tưởng theo nghĩa hẹp.

Xem một ví dụ về phép liên tưởng do người viết tự đặt:

Chiều nay mẹ đi chợ phiên. Mấy gánh cải, rổ trứng gà, buồng chuối xanh được bày kín hai bên đường làng.

Câu hai không lặp lại chữ “chợ”, cũng không có đại từ nào thay cho “chợ”. Vậy mà đọc liền hai câu, không ai thấy rời rạc, vì gánh cải, rổ trứng, buồng chuối là những thứ người ta nghĩ đến ngay khi nghe “chợ phiên”. Sợi dây nối hai câu nằm ở trong đầu người đọc, và người viết đã tin rằng người đọc sẽ tự kéo sợi dây ấy.

Chữ liên tưởng tự nó đã nói lên cơ chế: liên là nối, tưởng là nghĩ. Phép liên tưởng gần với khái niệm trường từ vựng, tức một tập hợp từ có chung một nét nghĩa; muốn ôn cả phần ấy thì đọc bài trường từ vựng và các nét nghĩa chung.

Ba dấu hiệu để chắc đó là phép liên tưởng

1. Từ ở câu sau không trùng từ ở câu trước. Nếu trùng nguyên văn, đó là phép lặp.
2. Hai từ chỉ hai đối tượng khác nhau. “Cây bàng” và “nó” cùng chỉ một cái cây, nên là phép thế. “Cây bàng” và “chiếc lá đỏ” là hai thứ khác nhau, nên mới có thể là liên tưởng.
3. Giữa hai từ có một quan hệ dễ nhận ra: cái chung và cái riêng, cùng loại, nơi chốn và thứ có ở nơi đó, đồ vật và công dụng, nguyên nhân và kết quả. Không tìm ra quan hệ nào thì hai câu chỉ đang đứng cạnh nhau chứ chưa liên kết.

Có một điểm khác với phép nối: phép liên tưởng không cần từ nối như “vì thế”, “nhưng”. Nó cũng khác phép đồng nghĩa ở chỗ hai từ không cùng nghĩa; “bảng” với “phấn” chẳng nghĩa nào giống nhau, chỉ là luôn đi cùng nhau.

Các kiểu liên tưởng hay gặp

Sách tham khảo nâng cao thường chia phép liên tưởng thành hai nhóm lớn: liên tưởng đồng chất (hai từ cùng một loại, cùng bản chất) và liên tưởng khác chất (hai từ khác loại nhưng có mối quan hệ). Học sinh không cần thuộc tên gọi, chỉ cần nhận ra quan hệ.

Kiểu quan hệ	Ví dụ cặp từ	Câu ví dụ
Toàn thể – bộ phận	con thuyền – mái chèo	Con thuyền rời bến từ sáng sớm. Mái chèo khua đều trên mặt sông.
Cùng loại	cam – quýt – bưởi	Vườn ông có mấy gốc cam. Quýt và bưởi thì trồng ở góc ao.
Nơi chốn – vật, người ở đó	sân ga – con tàu, hành khách	Sân ga vắng dần. Chỉ còn một chuyến tàu đêm và vài hành khách ngủ gật.
Vật – công dụng	chiếc ô – che mưa	Bà dúi vào tay tôi chiếc ô cũ. Trận mưa chiều hôm ấy, tôi về nhà không ướt một sợi tóc.
Sự vật – dấu hiệu đặc trưng	mùa hạ – tiếng ve, hoa phượng	Mùa hạ về muộn. Đến giữa tháng năm, ve mới bắt đầu kêu.
Nguyên nhân – kết quả	mưa lớn – ngập	Đêm qua mưa như trút. Sáng ra, con hẻm trước nhà ngập đến bắp chân.

Hai dòng đầu thuộc nhóm đồng chất; bốn dòng sau thuộc nhóm khác chất. Kiểu nguyên nhân – kết quả dễ bị nhầm với phép nối, vì ý câu có quan hệ nhân quả. Hãy nhìn chữ: nếu có “vì thế”, “do đó” ở đầu câu thì đó là phép nối; nếu không có, mối nối nằm ở cặp từ “mưa” và “ngập” thì là liên tưởng.

Phép liên tưởng trong thơ Nguyễn Khuyến và ca dao

Ba câu đầu bài Thu điếu của Nguyễn Khuyến là ví dụ đẹp về những câu thơ được nối với nhau bằng liên tưởng:

Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí,

Câu đầu dựng không gian: cái ao. Câu hai không nhắc lại chữ “ao”, nhưng “thuyền câu” là thứ có trên mặt ao, liên tưởng theo kiểu nơi chốn và vật ở nơi đó. Câu ba đưa vào “sóng”, thứ sinh ra trên mặt nước. Ba hình ảnh nối nhau theo đúng cách mắt người ngồi câu nhìn từ xa vào gần, nên cảnh ao thu tuy nhỏ mà liền một khối. Phân tích đầy đủ có ở bài đọc hiểu Thu điếu và cảnh ao thu đồng bằng Bắc Bộ.

Ca dao lao động cũng nối ý theo cách ấy:

Trên đồng cạn, dưới đồng sâu,
Chồng cày, vợ cấy, con trâu đi bừa.

Câu dưới có vài dị bản, chẳng hạn “chồng bừa, vợ cấy, con trâu đi cày”, nhưng bản nào cũng giữ nguyên chuỗi hình ảnh ruộng đồng. Từ “đồng” ở câu trên gọi ra cả chuỗi “cày, cấy, trâu, bừa” ở câu dưới. Không có từ nào lặp, không có từ nối, vậy mà người đọc thấy ngay một bức tranh làm ruộng trọn vẹn. Liên tưởng ở đây còn làm thêm việc thứ hai: gợi một gia đình cùng làm, mỗi người một việc.

Trong văn xuôi nghị luận, phép liên tưởng hay xuất hiện khi người viết chuyển từ khái niệm sang biểu hiện. Viết “Sách là người thầy không bao giờ mệt” rồi câu sau nói tới “bài giảng”, “học trò”, hai câu đã được nối bằng trường nghĩa trường lớp mà không cần lặp chữ “sách”.

Liên tưởng, đồng nghĩa, phép thế: tách cho rõ

Tiêu chí	Phép liên tưởng	Phép đồng nghĩa	Phép thế
Hai từ có cùng nghĩa không	Không	Có, hoặc gần nghĩa	Không nhất thiết
Hai từ chỉ cùng một đối tượng không	Không, hai đối tượng khác nhau	Thường là có	Có, từ sau thay cho từ trước
Ví dụ	lớp học – bảng đen	học tập – học hành	bạn Lan – cô bé

Cũng nên tách phép liên tưởng (một phép liên kết) với liên tưởng trong biện pháp tu từ. Ẩn dụ và hoán dụ đều dựa vào liên tưởng của người đọc, nhưng mục đích là gợi hình, gợi cảm trong một câu; còn phép liên tưởng có nhiệm vụ nối câu này với câu kia. Đề đọc hiểu hỏi “phép liên kết” thì trả lời theo góc nối câu; hỏi “biện pháp tu từ” thì đọc bài bốn kiểu hoán dụ và cách nhận biết. Toàn bộ các phép nối câu khác được tóm ở bài phép lặp, phép thế, phép nối và liên tưởng.

Luyện nhận diện phép liên tưởng qua năm đoạn ngắn

Phép liên tưởng trong đề đọc hiểu

Phép liên kết liên tưởng là gì?

Là tên gọi đầy đủ của phép liên tưởng khi đặt trong hệ thống các phép liên kết câu. Câu sau dùng từ ngữ chỉ đối tượng khác nhưng gợi nhắc đến đối tượng ở câu trước, nhờ đó hai câu gắn với nhau.

Liên tưởng là gì nếu tách khỏi bài liên kết câu?

Theo nghĩa thông thường, liên tưởng là từ một sự vật, hiện tượng mà nghĩ sang sự vật, hiện tượng khác có liên quan. Ví dụ ngửi mùi hoa sữa là nhớ Hà Nội mùa thu. Phép liên tưởng trong ngữ pháp chỉ là một cách dùng năng lực ấy vào việc nối câu.

Phép liên tưởng có tác dụng gì?

Nối các câu mà không phải lặp từ, giúp đoạn văn liền mạch, đỡ nhàm. Nó còn mở rộng hình ảnh: từ một chữ “chợ” người viết kéo ra được cả gánh rau, rổ trứng, làm câu văn cụ thể và giàu chi tiết hơn.

Phép liên tưởng có phải biện pháp tu từ không?

Không. Đây là phương tiện liên kết câu. Biện pháp tu từ như ẩn dụ, hoán dụ cũng dựa vào liên tưởng, nhưng được hỏi theo hướng “nêu tác dụng biểu đạt”, còn phép liên tưởng được hỏi theo hướng “câu nào nối với câu nào, bằng từ ngữ nào”.