Phân tích Hương Sơn phong cảnh (Chu Mạnh Trinh) – Dàn ý + 5 bài văn mẫu hay nhất

Hương Sơn từ lâu đã là miền đất linh thiêng, thu hút bao người hành hương và bao thi nhân. Trong số những bài thơ viết về chùa Hương, Hương Sơn phong cảnh của Chu Mạnh Trinh được xem là một trong những bài hay nhất, bởi nó vẽ lên cả một thế giới vừa thực vừa mộng bằng thể hát nói phóng khoáng.

Bài thơ mở đầu bằng một câu rất ngắn: “Bầu trời cảnh Bụt”. Chỉ bốn tiếng mà mở ra cả một cõi riêng – dưới bầu trời kia là cảnh của Phật. Ngay sau đó, niềm vui của người khách bật ra: cái thú Hương Sơn đã “ao ước bấy lâu nay” giờ mới thành sự thật. Nhà thơ phóng tầm mắt nhìn khắp và reo lên: “Kìa non non, nước nước, mây mây”. Phép điệp khiến núi non, sông nước, mây trời như nối nhau không dứt. Câu hỏi “Đệ nhất động” hỏi nơi đây có phải? không cần lời đáp, chỉ để khẳng định Hương Sơn xứng danh động đẹp nhất trời Nam.

Mười câu tiếp theo đưa người đọc đi sâu vào cảnh. Chim trong rừng mai “thỏ thẻ” như dâng trái cúng Phật, cá dưới khe Yến “lững lờ” như đang nghe kinh. Tiếng chày kình vẳng lại làm khách tang hải giật mình, như chợt tỉnh khỏi giấc mộng trần gian. Rồi điệp từ “này” liên tiếp gọi tên suối Giải Oan, chùa Cửa Võng, hang Phật Tích, động Tuyết Quynh, cho thấy Hương Sơn phong phú biết bao. Đến hang động, nhà thơ ngỡ có ai khéo vẽ nên: đá ngũ sắc “long lanh như gấm dệt”, hang sâu lồng bóng trăng, lối đi chập chờn như thang mây.

Năm câu cuối lắng lại thành suy tư. Nhà thơ tự hỏi giang sơn đang đợi ai hay tạo hóa đã khéo sắp đặt, rồi lần tràng hạt niệm Phật trong tâm thế thành kính. Câu kết “Càng trông phong cảnh càng yêu” giản dị mà sâu lắng, gói trọn tình yêu thiên nhiên và tình yêu đất nước.

Với thể hát nói linh hoạt, ngôn ngữ giàu nhạc điệu và hình ảnh, Hương Sơn phong cảnh đã lưu lại một Hương Sơn đẹp như cõi tiên, đồng thời cho thấy tâm hồn tài hoa, nặng tình với non sông của Chu Mạnh Trinh.

Đất nước Việt Nam có nhiều danh lam, nhưng hiếm nơi nào vừa là thắng cảnh, vừa là chốn tâm linh như Hương Sơn. Mỗi độ xuân về, dòng người lại xuôi thuyền theo suối Yến vào chùa. Cuối thế kỉ XIX, Chu Mạnh Trinh – một nhà nho giỏi thơ, họa, từng vẽ kiểu trùng tu chùa Thiên Trù – đã để lại bài hát nói Hương Sơn phong cảnh, bài ca làm say lòng bao thế hệ người đọc.

Bài thơ có mười chín câu, viết theo thể hát nói dôi khổ, và có thể chia thành ba phần theo mạch cảm xúc của người vãn cảnh.

Bốn câu đầu là cảm nhận chung khi vừa đặt chân tới Hương Sơn:

Bầu trời cảnh Bụt
Thú Hương Sơn ao ước bấy lâu nay.
Kìa non non, nước nước, mây mây,
“Đệ nhất động” hỏi nơi đây có phải?

Câu thơ đầu chỉ có bốn tiếng, ngắt nhịp 2/2 chắc gọn như một tấm biển đề ở cửa ngõ. “Bầu trời” gợi không gian khoáng đạt, “cảnh Bụt” xác định tính chất riêng của nơi này: đây không phải cảnh tiên của chuyện tình Từ Thức mà là chốn Phật linh thiêng. Câu thứ hai dài hơn hẳn, như một hơi thở ra nhẹ nhõm của người đã thỏa nguyện: cái thú Hương Sơn là điều nhà thơ “ao ước bấy lâu nay”. Hai chữ “bấy lâu” cho thấy ước mơ ấy đã được ấp ủ rất lâu, nên giây phút đến nơi càng thêm xúc động. Từ “Kìa” mở đầu câu ba là một tiếng reo, rồi ba cặp từ lặp “non non, nước nước, mây mây” trải dài tầm nhìn: núi nối núi, nước tiếp nước, mây giăng mây, trùng trùng điệp điệp. Câu hỏi tu từ ở cuối khổ nhắc lại danh hiệu “Nam thiên đệ nhất động” khắc trên cửa động Hương Tích. Hỏi mà không cần trả lời, bởi cảnh trước mắt đã là câu trả lời. Chỉ bốn câu, tác giả vừa giới thiệu cảnh, vừa bộc lộ tâm trạng háo hức, ngỡ ngàng.

Mười câu tiếp theo đưa ta đi sâu vào từng lớp cảnh. Trước hết là không khí thiền bao trùm vạn vật:

Thỏ thẻ rừng mai chim cúng trái,
Lững lờ khe Yến cá nghe kinh.
Vẳng bên tai một tiếng chày kình,
Khách tang hải giật mình trong giấc mộng.

Hai câu đối nhau cân chỉnh, lại dùng lối đảo ngữ đưa từ láy “thỏ thẻ”, “lững lờ” lên đầu. Tiếng chim nhỏ nhẹ, dáng cá thong thả, cảnh như chậm lại, lặng lại. Tài tình hơn, nhà thơ để chim “cúng trái”, cá “nghe kinh”: chốn này linh thiêng đến mức muôn loài cũng như đã quy y cửa Phật. Giữa không gian yên tĩnh ấy, một tiếng chày kình vẳng tới. Người khách vốn mang theo bao bụi bặm của cõi “tang hải” – cuộc đời dâu bể, đổi thay – bỗng “giật mình trong giấc mộng”. Tiếng chuông chùa như đánh thức con người, khiến họ nhận ra những bon chen ngoài kia chỉ là giấc mộng phù du.

Cảnh vật sau đó hiện ra dồn dập qua điệp từ “này”: suối Giải Oan, chùa Cửa Võng, hang Phật Tích, động Tuyết Quynh. Nhà thơ không tả kĩ từng nơi, chỉ gọi tên, nhưng chuỗi tên gọi đã đủ gợi một quần thể có suối, có chùa, có hang, có động, có cả thiên tạo lẫn nhân tạo. Nhịp liệt kê cũng là nhịp bước chân say sưa của người vãn cảnh, đi đến đâu reo lên đến đó.

Đến hang động, cảm xúc dâng thành kinh ngạc:

Nhác trông lên ai khéo hoạ hình,
Đá ngũ sắc long lanh như gấm dệt.
Thăm thẳm một hang lồng bóng nguyệt,
Chập chờn mấy lối uốn thang mây.

Chữ “nhác trông” cho thấy chỉ một cái nhìn thoáng qua mà đã sững sờ. Đại từ phiếm chỉ “ai” vừa là câu hỏi, vừa là lời thán phục bàn tay vô hình nào đó đã vẽ nên những hình thù trên vách đá. Nhũ đá nhiều màu “long lanh như gấm dệt”, hang sâu “thăm thẳm” in bóng trăng, lối đi “chập chờn” uốn lượn như bậc thang dẫn lên mây. Những từ láy, phép so sánh và đảo ngữ khiến cảnh vừa có đường nét, màu sắc, ánh sáng cụ thể, vừa mờ ảo như chốn bồng lai.

Năm câu cuối là những suy ngẫm lắng sâu:

Chừng giang sơn còn đợi ai đây,
Hay tạo hoá khéo ra tay xếp đặt.

Trước vẻ đẹp kì diệu, nhà thơ đặt câu hỏi: non sông đẹp thế này còn chờ đợi ai, hay tất cả là do tạo hóa khéo bày? Chữ “giang sơn” không chỉ nói cảnh Hương Sơn mà còn gợi đến đất nước. Trong hoàn cảnh cuối thế kỉ XIX, khi đất nước đã rơi vào tay thực dân, câu hỏi ấy thấp thoáng nỗi niềm của một nhà nho: non sông đẹp nhường này đang cần những con người xứng đáng. Rồi cảm xúc trở về tĩnh lặng: nhà thơ lần tràng hạt, niệm Nam mô Phật, cảm nhận công đức của cửa từ bi. Câu cuối chỉ sáu tiếng, “Càng trông phong cảnh càng yêu”, giản dị mà đầy sức nặng. Cấu trúc càng… càng… cho thấy tình yêu cảnh vật không dừng lại mà cứ lớn dần theo mỗi lần ngắm nhìn.

Về nghệ thuật, bài thơ phát huy tối đa ưu thế của thể hát nói: câu dài ngắn khác nhau, từ bốn đến tám tiếng; nhịp thay đổi linh hoạt theo cảm xúc – háo hức ở phần đầu, dồn dập ở phần giữa, trầm lắng ở phần cuối. Ngôn ngữ giàu nhạc tính với điệp từ, từ láy, đối xứng; hình ảnh vừa tả thực vừa lãng mạn.

Hương Sơn phong cảnh là bức tranh đẹp về một danh thắng của đất nước, đồng thời là tiếng lòng của một nghệ sĩ yêu thiên nhiên, thành kính với cửa Phật và nặng tình với non sông. Đọc bài thơ, ta càng thêm yêu và muốn giữ gìn những cảnh đẹp của quê hương.

Có những bài thơ khiến người đọc muốn lên đường ngay để tận mắt thấy cảnh. Hương Sơn phong cảnh của Chu Mạnh Trinh là một bài thơ như thế. Bài hát nói không dài nhưng đã làm nổi bật chủ đề ngợi ca vẻ đẹp thiên nhiên – tâm linh của Hương Sơn, qua đó bộc lộ tình yêu đất nước của tác giả; và để làm được điều ấy, nhà thơ đã sử dụng nhiều nét nghệ thuật đặc sắc.

Trước hết là về chủ đề. Hương Sơn trong bài thơ đẹp ở hai phương diện hòa quyện: đẹp như một thắng cảnh và đẹp như một chốn thiền. Là thắng cảnh, Hương Sơn có non nước, mây trời trùng điệp, có suối, chùa, hang, động, có đá ngũ sắc và hang sâu lồng bóng trăng. Là chốn thiền, Hương Sơn được gọi ngay từ câu đầu là “cảnh Bụt”; chim, cá cũng như biết cúng trái, nghe kinh; tiếng chày kình đánh thức con người khỏi giấc mộng trần; và người vãn cảnh kết thúc chuyến đi bằng lời niệm Phật. Hai vẻ đẹp ấy không tách rời mà thấm vào nhau, khiến cảnh càng đẹp càng linh thiêng, càng linh thiêng càng gần gũi.

Tuy nhiên, chủ đề của bài thơ không dừng ở việc tả cảnh. Qua câu hỏi “Chừng giang sơn còn đợi ai đây”, ta nhận ra một tâm sự kín đáo. Chu Mạnh Trinh sống vào lúc đất nước mất chủ quyền; đứng giữa non sông tươi đẹp, người trí thức không khỏi băn khoăn về trách nhiệm của mình. Tình yêu cảnh vì thế cũng là tình yêu đất nước. Câu kết “Càng trông phong cảnh càng yêu” vì vậy mang hai tầng nghĩa: yêu Hương Sơn và yêu quê hương rộng lớn.

Đánh giá về nghệ thuật, nét đặc sắc đầu tiên là cách vận dụng thể hát nói. Đây là thể thơ dân tộc gắn với nghệ thuật ca trù, cho phép số chữ trong câu, cách gieo vần, ngắt nhịp tương đối tự do. Bài thơ có câu chỉ bốn tiếng như “Bầu trời cảnh Bụt”, có câu tám tiếng như “Khách tang hải giật mình trong giấc mộng”, và kết thúc bằng một câu sáu tiếng theo đúng lệ hát nói. Sự tự do ấy giúp nhịp thơ đi theo cảm xúc: khi thì reo vui, khi dồn dập, khi lắng xuống.

Nét đặc sắc thứ hai là hệ thống biện pháp tu từ được dùng dày mà không nặng nề. Phép điệp “non non, nước nước, mây mây” tạo cảm giác trùng điệp; phép đảo ngữ kết hợp từ láy “Thỏ thẻ rừng mai… Lững lờ khe Yến…” làm câu thơ mềm mại; phép nhân hóa “chim cúng trái”, “cá nghe kinh” thổi hồn thiền vào cảnh; phép liệt kê với điệp từ “này” gợi sự phong phú; phép so sánh “như gấm dệt” và hình ảnh “uốn thang mây” đem lại vẻ lộng lẫy, huyền ảo. Các câu hỏi tu từ ở đầu và cuối bài vừa bộc lộ cảm xúc, vừa gợi suy ngẫm.

Nét đặc sắc thứ ba là cách tổ chức không gian theo bước chân người vãn cảnh: từ cái nhìn toàn cảnh (non nước mây trời) đến cận cảnh (rừng mai, khe Yến), rồi đi sâu vào từng thắng tích và cuối cùng dừng lại trong hang động. Người đọc như cùng nhà thơ đi một chuyến hành hương trọn vẹn. Chủ thể trữ tình ẩn mình, không xưng “tôi”, nhưng cảm xúc của ông hiện diện ở từng tiếng reo “kìa”, “này” và ở câu kết.

Có thể nói, thành công của Hương Sơn phong cảnh nằm ở sự hài hòa giữa nội dung và hình thức: một cảm hứng lớn về thiên nhiên, tôn giáo và đất nước được chuyên chở bằng thể thơ dân tộc linh hoạt, ngôn ngữ giàu nhạc điệu. Bài thơ xứng đáng là một trong những bài hay nhất viết về chùa Hương.

Nếu phải chọn một bài thơ để giới thiệu chùa Hương với bạn bè, có lẽ nhiều người sẽ chọn Hương Sơn phong cảnh của Chu Mạnh Trinh. Bởi trong mười chín câu hát nói ấy, cả một bức tranh Hương Sơn hiện lên đầy đủ đường nét, màu sắc, âm thanh và cả linh hồn.

Bức tranh được vẽ theo lối đi từ xa đến gần. Cái nhìn đầu tiên là toàn cảnh: “Kìa non non, nước nước, mây mây”. Không cần tính từ nào, chỉ bằng ba danh từ lặp lại, nhà thơ đã dựng lên một không gian mênh mông, nhiều tầng lớp. Non không phải một ngọn mà là non chồng non; nước không phải một dòng mà là nước tiếp nước; mây cũng giăng mắc khắp nơi. Đó là nét riêng của vùng Hương Sơn với núi đá vôi trùng điệp và dòng suối Yến quanh co.

Lại gần hơn, bức tranh có thêm âm thanh và chuyển động. Tiếng chim “thỏ thẻ” trong rừng mai, dáng cá “lững lờ” dưới khe Yến, tất cả nhẹ nhàng, êm ả. Âm thanh duy nhất vang lên rõ là “một tiếng chày kình”, nhưng tiếng ấy chỉ “vẳng bên tai”, xa xăm mà thấm sâu. Cảnh vì thế rất tĩnh, cái tĩnh của chốn thiền, nơi tiếng động chỉ làm nổi thêm sự yên lặng.

Tiếp theo là những điểm nhấn của bức tranh: suối Giải Oan, chùa Cửa Võng, hang Phật Tích, động Tuyết Quynh. Mỗi cái tên đã mang sẵn màu sắc Phật giáo và gợi một câu chuyện. Nhà thơ không tả mà để các tên gọi tự vẽ nên hình ảnh trong trí tưởng tượng của người đọc.

Đẹp nhất trong bức tranh là cảnh hang động. Đá ngũ sắc “long lanh như gấm dệt” đem đến màu sắc rực rỡ; hang sâu “lồng bóng nguyệt” đem đến ánh sáng huyền ảo; lối đi “chập chờn” “uốn thang mây” đem đến đường nét uốn lượn, cao vút. Màu, ánh sáng và đường nét hòa với nhau khiến cảnh như một bức họa mà chính nhà thơ cũng phải hỏi “ai khéo hoạ hình”. Chu Mạnh Trinh vốn là người sành hội họa, nên ông nhìn cảnh bằng con mắt của người họa sĩ.

Bức tranh ấy không chỉ đẹp mà còn có hồn. Linh hồn của nó là không khí thiền và tình người. Cảnh làm người “giật mình trong giấc mộng”, làm người lần tràng hạt niệm Phật, và cuối cùng làm người thốt lên “Càng trông phong cảnh càng yêu”. Hương Sơn trong thơ Chu Mạnh Trinh vì thế không phải một bức tranh treo tường để ngắm, mà là một miền cảnh sống động, đủ sức thanh lọc tâm hồn người đến thăm.

Hát nói là thể thơ của những tâm hồn tài tử: người ta dùng nó để hát về chí làm trai, về thú chơi, về tình, về cảnh. Với Hương Sơn phong cảnh, Chu Mạnh Trinh đưa vào thể hát nói một đề tài tưởng như xa lạ với cái phóng túng của ca trù: cảnh chùa. Kết quả là một bài ca vừa tài hoa, vừa thành kính – nơi cái đẹp của trời đất, cái thiêng của cửa Phật và cái tình của một nhà nho gặp nhau.

Điều đầu tiên đáng chú ý là cách nhà thơ gọi tên Hương Sơn. Không mở đầu bằng lời kể hay lời tả, bài thơ bắt đầu bằng một cụm danh từ bốn tiếng: “Bầu trời cảnh Bụt”. Cách nói ấy khẳng định ngay bản chất của cảnh – cảnh không chỉ để ngắm mà còn để chiêm bái. Người đến Hương Sơn là khách du ngoạn nhưng cũng là khách hành hương. Cái “thú” mà nhà thơ “ao ước bấy lâu nay” vì thế là một thú chơi thanh cao, khác hẳn những cuộc vui chốn thị thành. Ở đây, chất tài tử của hát nói được giữ lại trong chữ “thú”, nhưng đã được nâng lên một tầm thanh tịnh.

Điều thứ hai là cách cảnh vật được Phật hóa. Trong bốn câu “Thỏ thẻ rừng mai chim cúng trái / Lững lờ khe Yến cá nghe kinh / Vẳng bên tai một tiếng chày kình / Khách tang hải giật mình trong giấc mộng”, vạn vật đều hướng về cửa thiền: chim dâng trái, cá nghe kinh, người tỉnh mộng. Hình ảnh “khách tang hải” đặc biệt thú vị. Tang hải là cách nói tắt của thành ngữ tang điền thương hải – ruộng dâu hóa biển xanh – chỉ cuộc đời đổi thay khôn lường. Người khách ấy mang theo bao biến cố của thế sự vào chốn chùa, để rồi chỉ một tiếng chày kình đã đủ khiến họ “giật mình”. Cái giật mình ấy là khoảnh khắc thức tỉnh: nhận ra phù hoa là mộng, thanh tịnh mới là chân. Có lẽ đây là câu thơ chứa nhiều suy tư nhất của bài.

Điều thứ ba là con mắt thẩm mĩ của một người nghệ sĩ đa tài. Chu Mạnh Trinh vốn giỏi họa, am hiểu kiến trúc, nên khi tả hang động, ông không dừng ở cảm xúc chung chung mà chú ý đến màu (đá ngũ sắc), chất liệu (như gấm dệt), ánh sáng (lồng bóng nguyệt), đường nét (uốn thang mây). Những từ láy “long lanh”, “thăm thẳm”, “chập chờn” được đặt ở vị trí đầu hoặc giữa câu, khiến hình ảnh như lung linh, chuyển động. Hương Sơn trở thành một tác phẩm hội họa của tạo hóa, và nhà thơ là người thưởng lãm tinh tường.

Điều thứ tư, và cũng là chiều sâu của bài thơ, nằm ở câu hỏi “Chừng giang sơn còn đợi ai đây, / Hay tạo hoá khéo ra tay xếp đặt”. Đọc lướt, đó là lời thán phục thiên nhiên. Đọc kĩ, ta thấy chữ “giang sơn” đã vượt khỏi phạm vi một thắng cảnh. Nhà nho thời Nguyễn mạt, trong những năm đất nước chìm dưới ách đô hộ, nhìn non sông đẹp mà không khỏi tự vấn: cảnh đẹp này đang chờ đợi ai, ai sẽ gánh vác non sông này? Tình yêu nước ở đây không cất lên thành lời hiệu triệu, mà kín đáo, trầm lắng, đúng với cốt cách của một người trí thức đứng giữa cửa Phật.

Rồi mọi cảm xúc được thu lại trong hai hành động: lần tràng hạt, niệm Phật. Tâm hồn người khách lắng xuống, thanh thản. Và bài thơ khép lại bằng câu sáu tiếng đúng luật hát nói: “Càng trông phong cảnh càng yêu”. Không phải đẹp quá, không phải say quá, mà là yêu – một tình cảm bền bỉ, lớn dần theo thời gian. Câu kết để ngỏ, như tiếng đàn đáy còn ngân sau khi người hát đã dứt lời.

Hương Sơn phong cảnh cho thấy thể hát nói không chỉ hợp với cái ngông, cái tình, mà còn có thể chở những rung động thanh cao về thiên nhiên và tâm linh. Hơn một thế kỉ đã qua, chùa Hương vẫn đón khách mỗi mùa xuân, và những câu hát của Chu Mạnh Trinh vẫn là lời mời gọi đẹp nhất để con người tìm về với non sông, với sự tĩnh lặng trong tâm hồn mình.

Kết luận

Khi phân tích Hương Sơn phong cảnh, em cần bám theo bố cục ba phần và mạch cảm xúc của người vãn cảnh, chỉ ra được hai vẻ đẹp hòa quyện của Hương Sơn (thắng cảnh và chốn thiền), đồng thời nhận ra nỗi niềm với giang sơn ở cuối bài. Đừng quên đánh giá vai trò của thể hát nói và các biện pháp tu từ. Mẫu 1 hợp với bài viết ngắn, mẫu 2 và mẫu 3 hợp với đề phân tích – đánh giá đầy đủ, mẫu 5 dành cho em muốn đào sâu.

Xem thêm:

• Soạn bài Hương Sơn phong cảnh (Chân trời sáng tạo)
• Tác giả – tác phẩm Hương Sơn phong cảnh
• Phân tích Thơ duyên (Xuân Diệu)
• Sự tích hội chùa Hương
• Nhà thơ Chu Mạnh Trinh – tiến sĩ tài hoa viết Hương Sơn phong cảnh