Những đứa con trong gia đình (Nguyễn Thi): Tác giả, bố cục, sơ đồ

Những đứa con trong gia đình là truyện ngắn tiêu biểu của Nguyễn Thi, từng học trong sách Ngữ văn 12 tập hai chương trình cũ. Nhân vật chính là hai chị em Chiến, Việt, con của một nhà nông dân Nam Bộ thời chống Mĩ; câu chuyện hiện ra qua những mảnh kí ức của Việt lúc cậu trọng thương, nằm một mình giữa trận địa. Bài viết gom lại: nội dung đoạn trích, vài nét về tác giả, thời điểm ra đời, cách chia đoạn, các giá trị nổi bật, sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt. Các văn bản khác của khối 12 có ở chuyên mục Ngữ văn lớp 12.

Những đứa con trong gia đình (Nguyễn Thi) – tác giả, tác phẩm

Nội dung văn bản Những đứa con trong gia đình

Sách giáo khoa lược phần đầu và phần cuối, chỉ trích đoạn giữa truyện. Theo phần lược thuật đầu, Việt là người lính Giải phóng quân trẻ; nhà cậu mang nặng thù nhà: ông nội và ba bị giặc giết, má cũng mất vì bom đạn. Trong nhà chỉ còn hai chị em, thằng Út, chú Năm, cùng một người chị nuôi đã đi lấy chồng ở xa. Ở một trận đánh giữa rừng cao su, Việt bắn cháy xe bọc thép địch, rồi trúng thương nặng và lạc khỏi đồng đội.

Đoạn trích mở ra lúc Việt hồi tỉnh lần thứ tư, khi đêm thứ hai đang xuống. Cô độc giữa đêm mưa, Việt nhớ má, rồi nghe tiếng súng của đơn vị vọng tới, liền gắng sức lết về phía ấy. Kí ức kéo Việt về buổi mít tinh hai chị em tranh phần ghi tên, chú Năm phải đứng ra xin cho cả hai cùng đi. Đêm ấy, Chiến tính toán chu đáo mọi việc trong nhà, Việt chỉ vô tư nghe chị nói. Hôm sau, chú Năm trao cuốn sổ ghi chuyện nhà, rồi hai chị em cùng đưa bàn thờ má đi gửi bên chú; lần đầu Việt thấy rõ lòng thương chị và nỗi căm thù giặc.

Phần lược cuối: tiểu đội của anh Tánh lùng tìm ba ngày mới gặp Việt, và suýt ăn đạn vì ngón tay cậu vẫn đặt sẵn ở cò. Việt được đưa đi điều trị; anh Tánh giục cậu kể chiến công trong thư gửi chị Chiến, nhưng Việt loay hoay chưa biết viết gì.

Để đọc kĩ văn bản và trả lời câu hỏi sách, các em xem bài soạn cùng tác phẩm trên Văn VN; muốn luyện phần mở đầu bài văn, tham khảo mở bài Những đứa con trong gia đình.

Thông tin tác giả Nguyễn Thi

Nhà văn Nguyễn Thi (1928 – 1968) vốn tên là Nguyễn Hoàng Ca, chào đời ngày 15/5/1928 tại Hải Anh, Hải Hậu, Nam Định. Cha mất sớm nên tuổi thơ ông nhiều vất vả, tủi cực. Năm 1943, ông theo một người anh vào Sài Gòn kiếm sống, năm 1945 tham gia cách mạng, rồi vào quân đội, làm công tác tuyên huấn.

Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ, ông tập kết ra Bắc, biên tập văn xuôi ở tạp chí Văn nghệ Quân đội; những truyện ngắn thời kì này ông kí tên Nguyễn Ngọc Tấn. Đến năm 1962, ông xin về lại miền Nam, làm việc ở Cục Chính trị Quân giải phóng và góp công gây dựng tạp chí Văn nghệ Quân giải phóng. Ông hi sinh ngày 9/5/1968 khi theo một mũi tiến công vào Sài Gòn dịp Tết Mậu Thân; thành phố Hồ Chí Minh nay có con đường mang tên ông.

Ông viết cả thơ, bút kí lẫn truyện ngắn và tiểu thuyết. Tác phẩm chính: tập thơ Hương đồng nội (1950), Người mẹ cầm súng (1965), Ước mơ của đất, Những đứa con trong gia đình… Sau khi ông mất, tác phẩm được tập hợp trong Truyện và kí (1978) và bộ Nguyễn Ngọc Tấn – Nguyễn Thi toàn tập (4 quyển, 1996).

Ngòi bút Nguyễn Thi gắn bó với người nông dân Nam Bộ cầm súng: họ căm thù giặc, gan góc, trung hậu, ăn nói bộc trực. Ông rất giỏi đi sâu vào tâm lí nhân vật, chọn chi tiết sắc sảo và dùng ngôn ngữ giàu chất khẩu ngữ miền Nam; văn ông chân thực mà vẫn thấm đẫm trữ tình. Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật được Nhà nước truy tặng cho ông năm 2000.

Thông tin tác phẩm Những đứa con trong gia đình

Các mục dưới đây gom những thông tin thường được hỏi trong bài kiểm tra và đề thi.

Những đứa con trong gia đình được viết năm nào, in ở đâu?

Nguyễn Thi hoàn thành truyện vào tháng 2 năm 1966, thời gian ông làm việc cho tạp chí Văn nghệ Quân giải phóng; mười năm sau khi ông hi sinh, truyện được in vào tập Truyện và kí (1978).

Hoàn cảnh sáng tác

Năm 1966, cuộc kháng chiến chống Mĩ ở miền Nam bước vào giai đoạn ác liệt. Nguyễn Thi sống giữa các vùng chiến sự Nam Bộ, gần gũi với những gia đình nông dân có người thân đi bộ đội, du kích. Truyện ra đời ngay trong những ngày đó, với mong muốn khắc họa sức mạnh tinh thần của người dân miền Nam: mỗi gia đình là một pháo đài, mỗi thế hệ tiếp nối thế hệ trước trên con đường đánh giặc.

Thể loại, ngôi kể, điểm nhìn

Thể loại: truyện ngắn.
Phương thức biểu đạt chính: tự sự, kết hợp miêu tả và biểu cảm.
Ngôi kể: ngôi thứ ba, nhưng chủ yếu theo điểm nhìn của nhân vật Việt; mạch truyện là chuỗi kí ức đứt nối của Việt giữa những lần mê đi rồi hồi tỉnh.

Bố cục Những đứa con trong gia đình có mấy phần?

Đoạn trích trong sách có thể chia làm 2 phần:

Phần 1 (từ đầu đến “đang bắt đầu xung phong”): Việt trọng thương, một mình giữa trận địa trong đêm, nghe tiếng súng đơn vị và lết về phía trận đánh.
Phần 2 (còn lại): những gì Việt nhớ lại – hai chị em giành phần đi bộ đội, đêm cuối ở nhà và buổi sáng cùng đưa bàn thờ của má đi gửi chú Năm.

Ý nghĩa nhan đề Những đứa con trong gia đình

Nhan đề đặt trọng tâm vào thế hệ con cái: Chiến, Việt là những “khúc sông” tiếp nối dòng chảy truyền thống của ông bà, cha mẹ. Hai chữ “gia đình” gợi gốc rễ, cội nguồn tạo nên sức mạnh của họ. Từ một gia đình cụ thể, nhà văn gợi đến cả dân tộc: những đứa con của từng gia đình chính là những người con của đất nước trong cuộc chiến đấu.

Giá trị nội dung

Ca ngợi một gia đình nông dân Nam Bộ giàu lòng yêu nước, nặng mối thù với giặc và son sắt với cách mạng.
Cho thấy tình nhà và tình nước, nếp nhà và truyền thống của cả dân tộc hòa làm một – nguồn sức mạnh tinh thần giúp nhân dân miền Nam đứng vững trong kháng chiến chống Mĩ.
Thể hiện tình yêu thương ruột thịt cảm động giữa má và các con, giữa hai chị em, giữa chú Năm và các cháu.

Giá trị nghệ thuật

Kể chuyện bằng kí ức của Việt: thời gian, không gian đan xen linh hoạt, truyện vừa liền mạch vừa giàu cảm xúc.
Mỗi nhân vật có cá tính riêng rõ nét (Chiến chín chắn, Việt hồn nhiên) mà vẫn mang nét chung của cả gia đình.
Nhiều chi tiết đắt: cuốn sổ ghi chép của chú Năm, câu hò của chú, buổi sáng đưa bàn thờ má đi gửi.
Ngôn ngữ mộc mạc, giàu khẩu ngữ Nam Bộ (“mầy”, “chớ”, “nghen”, “trọng trọng”…), giọng văn vừa sử thi vừa trữ tình.

Sơ đồ tư duy Những đứa con trong gia đình

Sơ đồ dưới đây hệ thống sáu nội dung chính: tác giả, hoàn cảnh, thể loại và ngôi kể, bố cục, nội dung, nghệ thuật.

Sơ đồ tư duy truyện ngắn Những đứa con trong gia đình (Nguyễn Thi)

Tóm tắt Những đứa con trong gia đình

Hai mẫu sau giúp các em ghi nhớ nhanh cốt truyện; bài tóm tắt riêng của tác phẩm có thêm nhiều cách kể khác.

Mẫu 1 – Tóm tắt Những đứa con trong gia đình ngắn nhất

Trọng thương giữa rừng, người lính trẻ Việt lạc mất đơn vị. Mỗi lần hồi tỉnh, cậu lại sống với kí ức về má, về chú Năm, về chị Chiến và cuộc tranh phần tòng quân năm nào của hai chị em. Ba ngày sau, đồng đội tìm được Việt; tay cậu vẫn đặt trên súng, chờ giặc.

Mẫu 2 – Tóm tắt Những đứa con trong gia đình đầy đủ

Nhà Việt ở một vùng quê Nam Bộ, mang mối thù lớn: giặc đã giết ông nội và ba, má cũng chết dưới bom đạn. Khi xã tuyển quân, Chiến muốn đi trước và bảo em ở nhà, Việt nhất định không chịu; rốt cuộc chú Năm xin cho cả hai được ghi tên. Đêm cuối ở nhà, Chiến sắp xếp mọi thứ đâu ra đó: gửi thằng Út cho chú, để xã mượn căn nhà mở lớp học, trả ruộng cho chi bộ, đem bàn thờ má gửi bên chú. Sáng ra, lúc cùng chị khiêng bàn thờ, Việt bỗng thấy thương chị và hiểu thấm thía mối thù của nhà mình. Ra trận, Việt bắn cháy một xe bọc thép rồi trúng thương nặng, lạc đồng đội; cậu chìm trong mê man, kí ức về gia đình cứ lần lượt hiện về. Nghe tiếng súng quân mình, Việt gắng lết về phía trận đánh. Anh Tánh dẫn tiểu đội tìm ba ngày mới thấy cậu, ngón tay vẫn đặt ở cò súng. Nằm điều trị, Việt được anh Tánh giục viết thư kể chiến công cho chị, nhưng cậu thấy việc mình làm còn nhỏ bé quá nên chưa viết nổi.

Lời kết

Với Những đứa con trong gia đình, các em cần nắm chắc hai điểm: nếp nhà hòa vào truyền thống dân tộc, và lối kể bằng kí ức nhân vật cùng giọng văn mang đậm hơi thở Nam Bộ. Đây là nền tảng để viết tốt các đề phân tích Việt, Chiến, chú Năm hay buổi sáng đưa bàn thờ má đi gửi.

Xem thêm: