Soạn bài Những đứa con trong gia đình (Nguyễn Thi) – Ngữ văn 12 chương trình cũ

Đoạn trích được trần thuật chủ yếu từ điểm nhìn của nhân vật nào? Cách trần thuật này có tác dụng như thế nào đối với kết cấu truyện và việc khắc họa tính cách nhân vật?

Trả lời:

• Điểm nhìn: truyện kể ở ngôi thứ ba nhưng câu chuyện chủ yếu hiện ra qua điểm nhìn, dòng hồi tưởng của Việt – người lính trẻ trọng thương, lạc khỏi đồng đội, lúc mê lúc tỉnh giữa rừng cao su.
• Tác dụng với kết cấu: mỗi lần Việt tỉnh lại, một mảnh kí ức lại trỗi dậy: hình bóng má, chị Chiến, chú Năm, anh Tánh, đồng đội. Truyện không đi theo trình tự thời gian mà đan xen hiện tại – quá khứ, chiến trường – gia đình. Nhờ vậy, nhà văn có thể chọn lọc những sự việc tiêu biểu, chuyển cảnh tự nhiên và giữ được nhịp truyện liền mạch.
• Tác dụng với nhân vật: những người thân hiện lên qua con mắt và tình cảm của Việt nên vừa chân thực vừa thấm đẫm yêu thương. Đồng thời, chính cách Việt nhớ, Việt nghĩ cũng bộc lộ tính cách của cậu: hồn nhiên, thương chị, thương má, gan góc trước kẻ thù.
• Lối kể này còn làm câu chuyện giàu chất trữ tình, gần với giọng kể của người trong cuộc, khiến người đọc dễ đồng cảm.

Tác phẩm kể chuyện một gia đình nông dân Nam Bộ. Truyền thống nào đã gắn bó những con người trong gia đình với nhau?

Trả lời:

Thứ gắn mọi người trong nhà Việt lại với nhau là lòng yêu nước, mối thù với giặc và sự son sắt với cách mạng, cùng tình thương ruột thịt sâu nặng:

• Giặc đã giết ông nội và ba của Việt, má cũng mất vì bom đạn; thù nhà gắn liền với nợ nước.
• Chú Năm là người lưu giữ truyền thống: chú ghi chép những mất mát và chiến công của gia đình vào cuốn sổ, và cất những câu hò như lời thề. Trước ngày hai cháu ra đi, chú khen chúng: “Việc nhà nó thu được gọn thì việc nước nó mở được rộng”.
• Má Việt tiêu biểu cho người mẹ Nam Bộ: chịu đựng đau thương, tần tảo nuôi con, che chở đàn con và kiên cường trước giặc.
• Chiến và Việt nối bước người đi trước khi cùng xin ra trận, quyết trả mối thù cho ba má.

⇒ Mỗi thế hệ như một khúc sông nối nhau đổ ra biển cả: nếp nhà hòa vào truyền thống của cả dân tộc.

Phân tích và so sánh tính cách của Chiến và Việt để làm rõ sự tiếp nối truyền thống gia đình của những người con.

Trả lời:

a) Điểm giống nhau

• Cùng lớn lên trong đau thương: chứng kiến cái chết của ba, của má; cùng mang mối thù với giặc và khao khát được cầm súng.
• Cùng giàu tình thương: thương má, thương nhau, thương đứa em út.
• Cùng còn nét trẻ con: hay “giành” nhau, từ chuyện bắt ếch đến thành tích bắn tàu giặc và cả việc ghi tên tòng quân.
• Khi ra trận, cả hai đều gan góc, dũng cảm.

b) Nét riêng của Chiến

• Chỉ hơn em một tuổi nhưng chín chắn, ra dáng người lớn. Trong đêm mít tinh, Chiến nói với cán bộ huyện đội để xin cho mình đi trước.
• Đảm đang, chu đáo như má: báo tin cho chị Hai, gửi gắm thằng Út cho chú Năm, để xã mượn căn nhà mở lớp học, trả ruộng cho chi bộ, để dành mía làm giỗ, đem bàn thờ má gửi bên chú.
• Có lời thề quyết liệt của người con gái ra trận: còn giặc thì chị không tiếc thân mình, đi là không quay về giữa chừng.
• Giống má từ dáng người, giọng nói đến cử chỉ; Việt nhận xét chị nói “in như má vậy”.

c) Nét riêng của Việt

• Hồn nhiên, vô tư, còn rất trẻ con: lúc chị bàn chuyện hệ trọng thì Việt “lăn kềnh ra ván, cười khì khì”, rồi chụp đom đóm và thiếp đi lúc nào chẳng hay.
• Hiếu thắng, hay giành phần với chị, nhưng thương chị sâu sắc. Lúc khiêng bàn thờ má, Việt mới nhận ra tình cảm ấy: “Nghe tiếng chân chị, Việt thấy thương chị lạ”.
• Trên chiến trường, Việt là người lính gan dạ: diệt xe bọc thép, bị thương nặng, một mình giữa rừng vẫn giữ súng sẵn sàng chiến đấu: “Việt vẫn còn đây, nguyên tại vị trí này, đạn đã lên nòng”.

⇒ Chiến là “khúc sông” nối tiếp má, Việt mang dáng dấp của ba và chú Năm. Mỗi người một cá tính nhưng cả hai đều tiếp nối trọn vẹn truyền thống gia đình, và có thể còn đi xa hơn thế hệ trước.

Phân tích những biểu hiện của khuynh hướng sử thi trong đoạn trích.

Trả lời:

• Đề tài, cảm hứng: chuyện một gia đình nông dân nhưng gắn với vận mệnh dân tộc trong kháng chiến chống Mĩ; cảm hứng ngợi ca lòng yêu nước và ý chí quyết đánh giặc.
• Nhân vật: mỗi người là một mắt xích của truyền thống và mang phẩm chất anh hùng: chú Năm với cuốn sổ gia đình, người má kiên cường, hai chị em tòng quân. Họ đặt việc nước lên trên việc nhà, sống vì lí tưởng chung.
• Hình ảnh mang tầm khái quát: cuốn sổ chú Năm ghi chép giống một bộ sử thu nhỏ; hình ảnh dòng sông của gia đình chảy về biển cả gợi sự hòa nhập của nếp nhà vào dòng chảy lịch sử dân tộc; buổi sáng hai chị em mang bàn thờ của má đi gửi có vẻ trang nghiêm như một nghi lễ lên đường.
• Giọng điệu: trang trọng, tha thiết, nhất là ở những đoạn câu hò của chú Năm và lời thề của Chiến.

Điểm đáng chú ý là chất sử thi ở đây không khô cứng: nó hòa với những chi tiết đời thường rất Nam Bộ (bắt ếch, chụp đom đóm, giành nhau từng chuyện nhỏ), nhờ vậy nhân vật vừa lớn lao vừa gần gũi.

Đối với anh (chị), đoạn văn nào cảm động nhất? Vì sao?

Trả lời:

Nhiều bạn chọn đoạn cuối: buổi sáng trước lúc lên đường, Chiến và Việt cùng đưa bàn thờ má qua nhà chú Năm gửi lại. Lí do:

• Tình mẫu tử: với hai chị em, má vẫn đang hiện diện. Việc dời bàn thờ được làm thành một lời hứa: đi đánh giặc trả thù rồi sẽ đưa má về khi nước nhà độc lập.
• Tình chị em: Việt khiêng trước, chị khiêng sau; tiếng chân chị bước theo làm Việt chợt thấy thương chị. Đó là khoảnh khắc cậu em hiếu thắng bỗng lớn lên trong tình cảm.
• Sự trưởng thành trong nhận thức: “Lần đầu tiên Việt mới thấy lòng mình rõ như thế” – nỗi đau mất mát giờ thành ý thức rõ ràng về món nợ phải trả với kẻ thù, như một sức nặng có thật đang đè trên vai.
• Không gian quê nhà: con đường má vẫn đi, mùi hoa cam trong vườn khiến cuộc chia tay vừa bình dị vừa thiêng liêng.

Các em cũng có thể chọn đoạn Việt một mình trong đêm thứ hai, nghe tiếng súng của đơn vị và bò về phía trận đánh, vì đoạn này cho thấy sức sống và tinh thần chiến đấu mãnh liệt của người lính trẻ. Điều quan trọng là nêu rõ đoạn mình chọn, phân tích chi tiết và lí giải cảm xúc của bản thân.

Phân tích đoạn đối thoại giữa Chiến và Việt trước ngày nhập ngũ. Tính cách của hai nhân vật thể hiện như thế nào qua đoạn đối thoại này?

Trả lời:

• Bối cảnh: đêm sau buổi mít tinh tòng quân, Chiến nằm trong buồng nói vọng ra, Việt nằm ngoài ván. Đom đóm bay vào đầy nhà, cả hai cùng nghĩ đến má.
• Điểm chung: cùng thương má, cùng mang mối thù của gia đình, cùng háo hức được ra trận.
• Chiến: nói năng rành rọt, tính toán từng việc trong nhà; lời lẽ chững chạc như người lớn, có lúc đổi cách xưng hô từ “tao – mầy” sang “chị – em” khi bàn chuyện quan trọng. Chiến nói lời thề quyết liệt và tự nhận mình làm theo cách má sẽ làm nếu má còn sống.
• Việt: trả lời ngắn, nhường chị quyết hết mọi việc nhà, có lúc trêu chị, cười khì khì, chụp đom đóm, rồi ngủ quên. Song khi nghe nhắc tới bàn thờ, Việt nói ngay: “Mình đi đâu thì má đi theo đó chớ lo gì mà lo?” – một câu hồn nhiên nhưng chứa đầy tình thương má.

⇒ Qua lời thoại đậm chất Nam Bộ, Nguyễn Thi khắc họa hai tính cách khác nhau mà cùng chung gốc: Chiến chín chắn, đảm đang; Việt hồn nhiên, vô tư nhưng sâu sắc theo cách của mình.

Tìm đọc trọn vẹn truyện Những đứa con trong gia đình.

Trả lời:

Bản đầy đủ còn phần mở đầu về gia đình Việt (những người thân bị giặc sát hại, cuốn sổ chú Năm ghi chép) và phần kết: tiểu đội anh Tánh lùng tìm ba ngày mới gặp Việt, suýt trúng đạn của cậu vì ngón tay cậu vẫn đặt ở cò; sau đó Việt nằm điều trị, được anh Tánh giục gửi thư kể chiến công cho chị Chiến nhưng cậu chưa biết viết gì, vì thấy những gì mình làm được còn quá nhỏ bé bên cạnh cả đơn vị. Đọc trọn truyện, các em sẽ thấy rõ hơn hình tượng dòng sông truyền thống và cách nhà văn kết nối các mảnh hồi tưởng.