Nhập gia tùy tục là câu tục ngữ gốc Hán Việt, nghĩa đen là vào nhà ai thì theo nếp nhà ấy; nghĩa rộng là đến một nơi, một cộng đồng mới thì nên tìm hiểu và tôn trọng phong tục, lề lối ở đó. Nhiều người nói đủ cả cặp “nhập gia tùy tục, nhập giang tùy khúc”. Câu này gần với lời khuyên tiếng Anh “When in Rome, do as the Romans do”.
| Nghĩa ngắn | Vào nhà ai, đến xứ nào thì theo phong tục, nếp sống của nơi đó |
| Gốc từ | Hán Việt: nhập (vào) + gia (nhà) + tùy (theo) + tục (phong tục) |
| Loại | Tục ngữ, thường dùng như một lời khuyên hoặc lời tự nhắc |
| Câu đi kèm | Nhập giang tùy khúc: xuống sông thì theo khúc quanh của dòng |
| Sắc thái | Trung tính, mềm mỏng; hay dùng khi đi xa, về nhà chồng, vào chỗ làm mới |
Nhập gia tùy tục: bốn chữ, một lời dặn
Đọc từng chữ thì câu tục ngữ hiện ra như một cảnh rất cụ thể. Nhập là bước vào, gia là ngôi nhà, tùy là thuận theo, tục là thói quen đã thành lệ. Một người khách bước qua bậc cửa nhà lạ: chủ nhà ngồi chiếu hay ngồi ghế, có cởi dép ở thềm không, mời nước bằng tay nào. Khách để ý rồi làm theo, thế là “tùy tục”.
Tiếng Hán có câu cùng ý là 入鄉隨俗 (vào làng theo tục), trong đó chữ hương là làng quê chứ không phải ngôi nhà. Người Việt quen nói “nhập gia”, kéo cái lề lối của cả một vùng về gần với nếp nhà, nghe thân hơn. Vế sau, nhập giang tùy khúc, mượn hình con thuyền: vào sông nào thì lái theo khúc quanh của sông ấy, cố đi thẳng là mắc cạn.
Câu tục ngữ khuyên ta điều gì?
Ở nghĩa rộng, “gia” có thể là một gia đình, một làng, một công ty, một đất nước. Điều câu tục ngữ muốn nói gồm hai lớp.
- Quan sát trước rồi mới làm. Người mới đến chưa biết nơi ấy kiêng gì, quý gì, nên chịu khó nhìn, hỏi, học. Phần lớn va chạm của người lạ đến từ việc làm theo thói quen cũ mà không biết.
- Tôn trọng cái khác mình. Lề lối của người ta có lý do riêng, có khi là cả trăm năm sống chung. Theo nếp của chủ nhà là cách cho họ thấy mình biết điều.
Câu này không bảo ai phải bỏ hết cái gốc của mình. “Tùy tục” là theo phong tục, lề thói sinh hoạt; còn chuyện đúng sai, thiện ác thì vẫn phải giữ. Một tục lệ lạc hậu hay một quy định trái pháp luật không trở thành đúng chỉ vì “ở đây người ta vẫn làm thế”.
Từ bài đọc lớp 3 đến bữa cơm nhà chồng
Học sinh lớp 3 gặp câu này ngay trong tên một bài đọc sách Cánh diều. Bài kể vài điều nên nhớ khi đến Bru-nây: đưa và nhận đồ bằng tay phải, không xoa đầu người khác, không chỉ người bằng ngón trỏ. Mấy dòng ngắn đủ để các em hiểu một hành động bình thường ở nhà mình có thể là vô lễ ở nơi khác. Câu hỏi và gợi ý trả lời có ở bài soạn bài đọc Nhập gia tùy tục lớp 3.
Ngoài trang sách, câu tục ngữ được dùng trong nhiều cảnh rất đời:
- Cô dâu mới về nhà chồng ở miền khác, thấy nhà chồng ăn sáng bằng cơm thay vì bún, cười bảo: “Thôi thì nhập gia tùy tục.”
- Một nhóm du khách vào chùa ở Thái Lan, được dặn bỏ giày, mặc áo kín vai. Người hướng dẫn nhắc đúng một câu: nhập gia tùy tục.
- Nhân viên mới chuyển sang công ty có lệ họp đứng mười phút đầu giờ. Lúc đầu thấy lạ, vài hôm sau cũng đứng như mọi người.
Câu này cũng hay được nhắc khi bàn về hội nhập: muốn đi xa, làm ăn với người nước ngoài thì phải hiểu văn hóa của họ, như bài giải nghĩa khái niệm hội nhập quốc tế có nói đến.
Những câu cùng ý, ngược ý với nhập gia tùy tục
| Câu | Quan hệ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đất có lề, quê có thói | Gần nghĩa | Thuần Việt; nhấn vào việc mỗi vùng có lệ riêng |
| Phép vua thua lệ làng | Liên quan | Nói sức nặng của lệ làng, có khi lấn cả luật chung |
| Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài | Gần một phần | Nói con người chịu ảnh hưởng của môi trường; không mang ý tôn trọng |
| Ăn theo thuở, ở theo thì | Gần nghĩa | Thích nghi theo thời thế hơn là theo nơi chốn |
| Ma cũ bắt nạt ma mới | Mặt kia của chuyện | Người ở lâu chèn ép người mới đến; nhắc rằng chủ nhà cũng cần rộng lòng |
Cần tách “nhập gia tùy tục” với “phép vua thua lệ làng”. Câu trước là lời khuyên cho người đến sau, câu sau là một nhận xét, nhiều khi có ý phê phán, về chuyện lệ địa phương mạnh hơn phép nước. Bài giải thích câu phép vua thua lệ làng kể rõ chuyện này. Còn muốn hiểu chữ “tục” là gì, khác “lệ” ở đâu, có thể đọc thêm về phong tục và tập quán của người Việt.
Một lỗi dùng hay gặp: lấy câu này để biện hộ cho việc làm sai, kiểu “ở đây ai cũng phong bì nên nhập gia tùy tục”. Đó là dùng tục ngữ để che một thói xấu, ngược hẳn với cái ý biết điều mà ông bà gửi vào bốn chữ.
Theo nếp nhà người, giữ gốc nhà mình
Nhập gia tùy tục nghĩa là gì trong tiếng Anh?
Câu tương đương quen thuộc nhất là When in Rome, do as the Romans do, nghĩa là ở Rome thì làm như người Rome. Hai câu khác hình ảnh nhưng cùng lời khuyên: đến đâu theo lề lối ở đó.
Nhập giang tùy khúc nghĩa là gì?
Là vào sông nào thì theo khúc quanh của sông ấy. Vế này thường đi sau “nhập gia tùy tục” để nhấn thêm ý linh hoạt, biết xoay theo hoàn cảnh thay vì cứng nhắc.
Nhập gia tùy tục là thành ngữ hay tục ngữ?
Phần nhiều sách xếp đây là tục ngữ, vì nó nói trọn một lời khuyên, một kinh nghiệm sống. Trong lời nói hằng ngày, nhiều người vẫn gọi chung là thành ngữ, cách gọi ấy không làm sai nghĩa câu.
Theo tục nơi mới có phải là mất bản sắc không?
Không hẳn. Theo cách chào hỏi, ăn mặc, giờ giấc của nơi mới là phép lịch sự; tiếng nói, nếp nghĩ, giá trị mình quý thì vẫn mang theo được. Người biết tùy tục thường lại được người bản xứ quý và sẵn lòng tìm hiểu văn hóa của mình hơn.