Nẫu là đại từ trong tiếng địa phương Bình Định, Phú Yên, nghĩa là “người ta”, “họ”. Người ở đây nói “nẫu đi chợ hết rồi” thay cho “người ta đi chợ hết rồi”, và vì chữ này đặc trưng quá nên cả vùng được gọi vui là xứ Nẫu. Ngoài ra, trong tiếng Việt chung, nẫu còn là tính từ tả quả chín quá đến nhũn ra, như “chuối chín nẫu”, và có cả cách nói “nẫu ruột” khi buồn rầu.
| Nghĩa 1 (đại từ) | Người ta, họ; tiếng địa phương Bình Định, Phú Yên |
| Nghĩa 2 (tính từ) | Chín quá, mềm nhũn như sắp nát |
| Xứ Nẫu | Tên gọi thân mật của vùng Bình Định, Phú Yên |
| Sắc thái | Mộc mạc, thân tình; không mang ý chê |
Nẫu là “người ta” của xứ Nẫu
Trong giọng Bình Định, Phú Yên, nẫu đứng ở chỗ mà người miền khác dùng “người ta”, “họ”, “thiên hạ”. Đây là đại từ ngôi thứ ba, phần nhiều chỉ số nhiều, một đám người không nêu tên:
- “Nẫu bán hết cá rồi, ra trễ quá.” (người ta bán hết rồi)
- “Đừng làm vậy, nẫu cười cho.” (thiên hạ cười cho)
- “Nhà nẫu có đám, mình qua phụ một tay.” (nhà người ta)
Có khi nẫu được dùng cho một người cụ thể, nghĩa là “người ấy”, nhất là trong lời nói về người mình thương mà ngại gọi tên. Nghe một câu như “nẫu không thèm nhìn tui” là đủ biết người nói đang giận dỗi ai.
Vì hầu như chỉ người hai tỉnh này nói nẫu, khách phương xa nghe mãi thành quen, gọi luôn vùng đất là “xứ Nẫu”, người ở đó là “người xứ Nẫu”. Cái tên nay xuất hiện cả trong chương trình du lịch, trên biển hiệu quán ăn. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, Bình Định nhập vào tỉnh Gia Lai, Phú Yên nhập vào tỉnh Đắk Lắk, nhưng tên xứ Nẫu vẫn được dân gian giữ nguyên.
Chín nẫu, nẫu ruột: nghĩa thứ hai của chữ
Ở nghĩa tính từ, nẫu tả thứ quả chín quá mức, mềm nhũn đến mức như sắp rữa: “chuối chín nẫu”, “quả đu đủ chín nẫu”. Rau luộc quá lâu cũng có thể bị nói là nẫu. Từ cái nhũn nát của trái cây, tiếng Việt chuyển sang lòng người: nẫu ruột, nẫu ruột nẫu gan là buồn rầu, phiền muộn đến mức ruột gan như rã ra mà không nói được với ai.
Nghĩa này không riêng của miền nào, và chẳng liên quan gì tới đại từ nẫu của người Bình Định. Hai chữ chỉ tình cờ trùng âm.
Từ chữ nậu đến tên một vùng đất
Vì sao người ở đây nói nẫu? Câu hỏi chưa có lời đáp dứt khoát. Cách giải thích hay được nhắc nhất cho rằng nẫu là biến âm của nậu. Theo cách hiểu này, nậu là một nhóm nhỏ người cùng làm một nghề, người đứng đầu nhóm gọi là đầu nậu. Người ngoài nhắc tới những nhóm ấy thì gọi là “dân nậu”, “người nậu”, lâu dần chữ nậu chuyển thành nẫu và mang nghĩa “người ta”.
Đây chỉ là một giả thuyết dân gian, có lý nhưng chưa phải kết luận khoa học. Dấu vết của chữ nậu vẫn còn trong từ điển: đầu nậu nghĩa là người bỏ vốn đứng ra thầu một việc, và từ điển ghi nậu là từ địa phương.
Nẫu về xứ nẫu: câu ca dao chia tay
Chữ nẫu đi vào ca dao, bài chòi của vùng này rất tự nhiên. Một câu hay được nhắc là lời than của người ở lại khi người thương trở về quê:
Thương chi cho uổng tấm tình
Nẫu về xứ nẫu bỏ mình bơ vơ
Có bản chép dòng đầu là “Thương chi cho uổng công tình”. Trong hai dòng ngắn, chữ nẫu xuất hiện hai lần với hai nghĩa: chữ trước là “người ấy”, chữ sau là “xứ của người ấy”. Người nói không gọi tên, cũng không xưng anh em, chỉ một chữ nẫu mà vừa xa cách vừa trách móc. Đọc thêm về lối hát dân gian các vùng ở bài dân ca ba miền khác ca dao.
Nẫu, nậu, nẩu và những từ cùng nghĩa
| Từ | Quan hệ với nẫu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Người ta, họ, thiên hạ | Đồng nghĩa với nẫu (đại từ) | Dùng được ở mọi vùng |
| Tui, mình | Trái nghĩa về ngôi (ngôi thứ nhất) | “Nẫu” là người khác, “tui” là chính mình |
| Nậu | Có thể là gốc của nẫu | Nhóm người cùng nghề; đầu nậu |
| Nẩu | Cách viết khác của đại từ | Giọng miền Trung khó phân biệt hỏi, ngã |
| Nhũn, nát, rục | Gần nghĩa với nẫu (tính từ) | Chuối chín nẫu = chuối chín nhũn |
Người đọc phương ngữ nên nhớ: nẫu là đại từ trung tính, không phải tiếng chê. Gặp các tiếng gọi mang màu địa phương khác như chi rứa, răng rứa của miền Trung hay bậu, tiếng gọi người thương Nam Bộ, cũng nên đọc theo ngữ cảnh như vậy. Chỉ cần nhớ một mẹo: thấy chữ nẫu đứng làm chủ ngữ thì thay bằng “người ta”, câu sẽ rõ ngay.
Nói chuyện với người Bình Định, Phú Yên
Xứ Nẫu là ở đâu?
Xứ Nẫu là cách gọi vùng đất Bình Định và Phú Yên, hai tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ nằm sát nhau. Tên gọi đến từ việc người hai tỉnh hay dùng đại từ nẫu.
Nẫu là gì trong tiếng miền Trung?
Nẫu nghĩa là “người ta”, “họ”, đôi khi là “người ấy”. Không phải cả miền Trung đều nói vậy; chữ này chủ yếu thuộc giọng Bình Định, Phú Yên.
Gọi người Bình Định, Phú Yên là dân xứ Nẫu có bất lịch sự không?
Thường là không. Chính người địa phương cũng tự gọi quê mình là xứ Nẫu một cách thân thương. Dù vậy, khi nói với người lạ, nên dùng với giọng quý mến chứ đừng nhại giọng để trêu.
Chín nẫu nghĩa là gì?
Chín nẫu là chín quá, mềm nhũn, sắp hỏng, thường nói về chuối, đu đủ, hồng. Đây là nghĩa tính từ, không dính dáng tới nẫu là “người ta”.