Tiên học lễ, hậu học văn là câu châm ngôn gốc Hán Việt, nghĩa là trước hết phải học lễ (cách cư xử, đạo làm người), sau đó mới học văn (chữ nghĩa, kiến thức). Sáu chữ này được kẻ trên cổng trường, trên tường lớp khắp nơi, nên nhiều người thuộc từ bé mà chưa từng giải từng chữ. Dưới đây là nghĩa từng chữ, cách hiểu xưa và cách hiểu bây giờ.
| Nghĩa ngắn | Học cách làm người trước, học kiến thức sau |
| Chữ Hán | 先學禮，後學文 (tiên: trước; hậu: sau) |
| Loại | Châm ngôn, khẩu hiệu giáo dục gốc Nho học |
| Gần ý | Tôn sư trọng đạo; Trọng thầy mới được làm thầy |
Tiên học lễ, hậu học văn nghĩa là gì?
Câu châm ngôn chia làm hai vế cân nhau, mỗi vế ba chữ. Tiên (先) là trước, hậu (後) là sau, học (學) là học. Hai chữ chốt nằm ở cuối mỗi vế: lễ (禮) và văn (文).
Nghĩa đen: trước học lễ, sau học văn. Nghĩa rộng: người đi học trước hết phải biết kính trên nhường dưới, lễ phép với thầy, với cha mẹ, biết sống tử tế với bạn bè; kiến thức sách vở đến sau và phải đứng trên cái nền ấy. Một người giỏi chữ mà hỗn hào, coi thường người khác thì cái giỏi ấy dễ thành vô ích, có khi thành hại.
Cần để ý cặp chữ tiên – hậu. Đó là thứ tự ưu tiên, không phải chọn một bỏ một. Chẳng ai bắt học trò thuộc hết phép tắc mới cho cầm sách; hai việc đi cùng nhau, chỉ là khi phải cân nhắc thì nhân cách được đặt lên trước.
Chữ lễ, chữ văn của nhà Nho xưa
Trong Nho giáo, lễ là một khái niệm rất rộng. Gốc của nó là nghi thức tế lễ, rồi mở ra thành toàn bộ phép tắc ứng xử: trong nhà cha con ra sao, ngoài làng trên dưới thế nào, học trò đối với thầy phải giữ phép gì. Chữ văn thì chỉ chữ nghĩa, sách vở của thánh hiền, rộng hơn là văn hóa, văn hiến.
Đặt vào lớp học thời phong kiến, câu này có nghĩa khá cụ thể: học trò phải giữ lễ với thầy trước đã, rồi thầy mới truyền chữ. Quan hệ thầy trò khi ấy rất nặng, thầy được xếp ngay sau vua và trước cha trong thứ bậc phải kính. Ở làng quê Việt, ông đồ dạy chữ gần gũi hơn, nhưng lời răn “trọng thầy” vẫn giữ nguyên.
Câu này lần đầu được chép ở sách nào thì chưa rõ. Các nhà nghiên cứu thường chỉ nói nó bắt nguồn từ quan niệm giáo dục của Nho học, nơi học làm người và học chữ được xếp theo thứ tự trước sau. Bài giải nghĩa câu phú quý sinh lễ nghĩa cho thấy chữ lễ còn mang nét nghĩa khác: nghi thức, phép tắc bày ra khi đã giàu sang.
Ca dao cũng dặn muốn con hay chữ thì phải yêu lấy thầy, ở vế sau của câu muốn sang thì bắc cầu kiều.
Giữ hay bỏ sáu chữ trên tường lớp?
Câu khẩu hiệu này đã nhiều lần thành đề tài tranh luận trên báo chí. Một bên cho rằng nó đề cao sự vâng lời một chiều, khiến học trò sợ thầy, ngại hỏi lại, ngại phản biện, nên bỏ hoặc thay bằng câu khác. Bên kia cho rằng dạy làm người trước dạy kiến thức vẫn là nguyên tắc đúng, chỉ cần hiểu chữ lễ theo nghĩa của thời bây giờ.
Hiểu theo nghĩa mới, lễ không còn là khoanh tay cúi đầu. Đó là biết chào hỏi, biết xin lỗi và cảm ơn, giữ lời hứa, tôn trọng ý kiến khác mình, có trách nhiệm với tập thể. Văn là kiến thức, cách tư duy, kỹ năng làm việc. Một học sinh dám giơ tay hỏi lại thầy bằng giọng lễ độ là đang làm đúng cả hai vế.
Khi viết bài nghị luận về câu này, có thể đi theo ba ý:
- Giải thích lễ và văn, vì sao lễ được đặt trước.
- Chứng minh: người có tài mà thiếu đức thường gây hại; người có đức thì biết dùng cái tài cho việc tốt.
- Bàn mở rộng: lễ không có nghĩa là im lặng phục tùng; học lễ và học văn cần đi song song.
Vài câu dùng trong đời thường:
- Cô chủ nhiệm nhắc cả lớp: “Tiên học lễ, hậu học văn, điểm cao mà đi qua thầy cô không chào thì cô chưa vui đâu.”
- Ông nội dặn cháu trước ngày nhập học: “Nhớ câu tiên học lễ, hậu học văn. Đến lớp phải biết thưa gửi.”
- Một phụ huynh viết trong nhóm lớp: “Tôi muốn con học chữ, nhưng tiên học lễ, hậu học văn, cháu sai thì cô cứ nhắc thẳng.”
Những câu cùng nhà với tiên học lễ
Câu này nằm trong một chùm lời dạy về đạo thầy trò và việc học. Gần nhất là bốn chữ tôn sư trọng đạo, nghĩa và chuyện thầy Chu Văn An được kể kĩ trong bài tôn sư trọng đạo nghĩa là gì. Những câu khác cùng ý:
- Trọng thầy mới được làm thầy.
- Không thầy đố mày làm nên.
- Nhất tự vi sư, bán tự vi sư (một chữ cũng là thầy, nửa chữ cũng là thầy).
- Muốn sang thì bắc cầu kiều, muốn con hay chữ phải yêu lấy thầy.
Muốn đọc thêm nhiều câu như thế, có thể xem chùm ca dao về tình thầy trò. Còn phía ngược lại, tiếng Việt có sẵn những từ chê người học mà thiếu lễ: vô lễ, hỗn hào, láo xược, bất kính. Một lưu ý khi viết: chữ “hậu” ở đây là sau, đừng hiểu nhầm thành “hậu” trong hậu quả hay hậu đãi.
Một câu dân gian khác nói gọn vai trò người dạy là không thầy đố mày làm nên, với chữ đố hay bị hiểu nhầm.
Sáu chữ trên cổng trường và bài văn nghị luận
Tiên học lễ, hậu học văn là thành ngữ hay tục ngữ?
Nói đúng thì đây là một câu châm ngôn, khẩu hiệu giáo dục gốc Hán Việt chứ không phải tục ngữ thuần Việt. Tuy vậy, sách báo hay xếp nó chung với tục ngữ, ca dao về việc học vì nó cũng nói trọn một lời khuyên.
Tiên học lễ, hậu học văn là của ai?
Chưa có tài liệu nào chỉ rõ người nói đầu tiên. Câu này thường được giải thích là bắt nguồn từ quan niệm giáo dục Nho học, không gắn với một tác giả cụ thể.
Tiên học lễ, hậu học văn tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh không có câu tương đương sẵn. Khi dịch, người ta thường diễn ý: Learn manners first, then knowledge hoặc First learn to behave, then learn to read.
Vì sao có ý kiến muốn bỏ câu tiên học lễ?
Người muốn bỏ lo rằng chữ lễ bị hiểu thành vâng lời tuyệt đối, làm học trò rụt rè, không dám phản biện. Người muốn giữ thì cho rằng chỉ cần hiểu lễ là sự tôn trọng hai chiều, câu này vẫn đúng.