Mô típ là gì? Bốn nhóm mô típ truyện cổ, ví dụ SGK và bài tập

Mô típ là một yếu tố được lặp lại có chủ ý, có thể là một hình ảnh, một chi tiết, một tình huống hay một kiểu nhân vật, xuất hiện nhiều lần trong một tác phẩm hoặc qua nhiều tác phẩm và mang theo một ý nghĩa nhất định. Từ này phiên âm từ tiếng Pháp motif. Người mê truyện mạng còn hay gặp chữ trope, gần nghĩa nhưng không trùng hẳn.

Khái niệm	Yếu tố lặp lại (hình ảnh, chi tiết, tình huống, kiểu nhân vật) gắn với chủ đề của tác phẩm
Nghĩa đời thường	Kiểu, khuôn quen thuộc: “phim này đi theo mô típ cũ”
Gốc từ	Phiên âm tiếng Pháp motif; tiếng Anh cũng mượn từ này
Dấu hiệu nhận biết	Lặp lại, gọi tên được bằng một cụm ngắn, và có nghĩa vượt ra ngoài bản thân nó
Gặp nhiều ở	Truyện cổ tích, thần thoại, thơ ca, tiểu thuyết, phim ảnh

Mô típ: thứ cứ quay trở lại

Trong tiếng Pháp, motif vừa là lí do thôi thúc, vừa là họa tiết lặp lại trên vải, trên tường. Vào tiếng Việt, chữ này đi theo cả hai đường. Thợ trang trí nói “mô típ hoa sen” để chỉ họa tiết. Nhạc sĩ dùng nó cho một nét nhạc ngắn được nhắc đi nhắc lại. Còn trong văn chương, theo từ điển tiếng Việt, mô típ là yếu tố cơ bản trong cấu tạo đề tài của tác phẩm nghệ thuật.

Điểm chung của mọi nghĩa ấy là sự trở lại. Một hình ảnh xuất hiện một lần chỉ là chi tiết; khi nó quay lại đều đặn và mỗi lần lại nặng thêm ý nghĩa, nó thành mô típ. Ví dụ quen trong văn học Mỹ là ánh đèn xanh nơi cuối cầu tàu mà Gatsby cứ đứng nhìn trong tiểu thuyết The Great Gatsby của F. Scott Fitzgerald: ánh đèn trở đi trở lại, gói cả khao khát lẫn khoảng cách không vượt qua được.

Ngành nghiên cứu văn học dân gian dùng chữ này theo nghĩa hẹp hơn. Nhà folklore học người Mỹ Stith Thompson, người lập bộ bảng tra mô típ truyện dân gian nổi tiếng, coi mô típ là thành tố nhỏ nhất của truyện đủ sức sống lâu trong truyền thống kể chuyện. Muốn sống lâu, nó phải lạ và gây ấn tượng: một đồ vật có phép, một con vật biết nói, một người hóa thành chim.

Mô típ, trope, chủ đề và đề tài

Khái niệm	Là gì	Ví dụ
Mô típ	Yếu tố cụ thể được lặp lại, thường bên trong một tác phẩm hoặc một dòng truyện	Sự hóa thân của cô Tấm
Trope (truyện, phim)	Kiểu tình tiết, kiểu nhân vật quen thuộc lặp lại khắp một thể loại	Kẻ thù thành người yêu; người được chọn; nhân vật sống lại để làm lại cuộc đời
Trope (tu từ học)	Phép dùng từ theo nghĩa chuyển, không theo nghĩa đen	Ẩn dụ, hoán dụ
Đề tài	Phạm vi đời sống được nói tới	Người nông dân, chiến tranh, tuổi thơ
Chủ đề	Vấn đề chính, tư tưởng tác phẩm gửi gắm	Ở hiền gặp lành

Hai chữ dễ lẫn nhất là mô típ và trope. Trope có hai nghĩa. Nghĩa cũ, từ tu từ học, chỉ các phép chuyển nghĩa, tiêu biểu là phép ẩn dụ và cách nó chuyển nghĩa. Nghĩa mới, phổ biến trong giới đọc truyện và xem phim, chỉ những “lối mòn” của cả một thể loại: truyện ngôn tình có soái ca, truyện mạng có kiểu truyện trùng sinh và xuyên không. Tài liệu lí luận tiếng Anh thường phân biệt: mô típ lặp lại bên trong một câu chuyện, trope lặp lại qua rất nhiều câu chuyện cùng loại.

Mô típ cũng không phải là sáo mòn. Mô típ là chất liệu trung tính; nó chỉ thành nhàm khi người viết bê nguyên vào mà không làm gì mới.

Bốn nhóm mô típ trong truyện cổ

Thompson chia mô típ truyện dân gian thành ba nhóm lớn: nhân vật, đồ vật hay phong tục làm nền, và sự việc. Áp vào truyện cổ Việt Nam, người đọc dễ nhận ra thêm một nhóm về không gian.

• Nhân vật: người mồ côi, người em út, người con riêng bị dì ghẻ hành hạ, người dũng sĩ, ông Bụt hay bà Tiên hiện ra giúp đỡ.
• Đồ vật có phép: cây đàn thần, niêu cơm ăn mãi không hết, chiếc hài, cây gậy, cái túi.
• Sự việc: thử thách ba lần, cởi lốt, hóa thân, đền ơn và báo oán, kết hôn với vua hay công chúa.
• Không gian: thủy cung, cõi tiên, hang sâu của chằn tinh, đại bàng.

Vì cùng xuất phát từ những ước mơ và nỗi sợ chung của con người, nhiều mô típ gặp nhau ở các dân tộc cách xa nhau. Chiếc hài của Tấm và chiếc giày của Lọ Lem là ví dụ hay được nhắc nhất. Phần tổng quan về đặc trưng và các thể loại văn học dân gian giúp đặt những mô típ này vào đúng chỗ của chúng.

Theo dấu mô típ trong Tấm Cám, Sọ Dừa, Cây khế

Tấm Cám: chết đi rồi lại hóa thân

Sau khi bị hại, Tấm lần lượt thành chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi, rồi quả thị. Mỗi lần hóa thân là một lần bị diệt, và mỗi lần lại trở về. Mô típ này nói điều nhân dân tin: cái thiện không chịu chết, nó đấu tranh tới cùng để giành lại hạnh phúc. Chiếc hài đánh rơi dẫn Tấm tới nhà vua là một mô típ khác, mô típ vật làm mối. Đọc lại toàn văn truyện Tấm Cám sẽ thấy hai mô típ ấy móc vào nhau thế nào.

Sọ Dừa: vẻ ngoài xấu xí che một người tài

Chàng trai sinh ra không tay không chân, tròn như quả dừa, rồi một ngày cởi lốt thành chàng trai khôi ngô. Đây là mô típ người mang lốt, rất quen trong truyện cổ nhiều nước. Nó nhắc người nghe đừng đánh giá con người qua cái vỏ, và chỉ người tinh ý, tốt bụng như cô út mới nhìn ra giá trị thật. Câu hỏi về chi tiết cởi lốt có trong bài soạn Sọ Dừa lớp 6.

Cây khế: con chim thần trả ơn

Chim lạ ăn khế rồi hẹn trả vàng, dặn may túi ba gang. Người em làm đúng lời dặn và đổi đời; người anh tham may túi to, chở nặng quá và rơi xuống biển. Mô típ đền ơn ở đây đi cùng mô típ hai anh em đối lập, để bài học về lòng tham hiện ra rõ mà không cần một lời răn nào. Đọc thêm gợi ý soạn truyện Cây khế để xem SGK khai thác chi tiết túi ba gang ra sao.

Nhận ra một mô típ bằng ba phép thử

1. Phép thử lặp lại: chi tiết ấy có quay lại nhiều lần trong truyện, hoặc có mặt ở nhiều truyện khác không? Chỉ một lần thì nhiều khả năng đó là chi tiết, chưa phải mô típ.
2. Phép thử gọi tên: có thể tóm nó thành một cụm ngắn kiểu “người mang lốt”, “vật thần trợ giúp”, “con riêng bị hành hạ” không? Gọi tên được tức là nó có hình dạng ổn định.
3. Phép thử ý nghĩa: nó có gắn với chủ đề, gợi ra niềm tin hay ước mơ nào không? Mô típ luôn mang nghĩa nhiều hơn chính nó.

Khi đề hỏi “chỉ ra mô típ và nêu tác dụng”, hãy trả lời đủ ba ý: tên mô típ, nó xuất hiện ở đâu, và nó làm sáng tỏ điều gì trong diễn biến cốt truyện hay tư tưởng của truyện.

Bài tập nhận diện mô típ

Mô típ trên phim, truyện mạng và trong lời chê

Trope là gì?

Trope có hai nghĩa. Trong tu từ học, đó là phép dùng từ theo nghĩa bóng như ẩn dụ, hoán dụ. Trong truyện và phim, trope là kiểu tình tiết, kiểu nhân vật lặp lại khắp một thể loại, như “người được chọn” hay “kẻ thù hóa người yêu”.

Mô típ tiếng Anh là gì?

Là motif, đọc gần như “mô-típ”, trọng âm ở âm sau. Tiếng Anh mượn chữ này từ tiếng Pháp, giống tiếng Việt. Trong âm nhạc, nó còn có nghĩa là một nét nhạc ngắn lặp lại.

Mô típ phim là gì?

Là kiểu tình tiết hay kiểu nhân vật quen thuộc mà một bộ phim dựa vào: lọ lem gặp hoàng tử, cuộc báo thù sau nhiều năm, hai người hoán đổi thân xác. Nói “phim theo mô típ cũ” thường hàm ý chê thiếu mới mẻ.

Viết mô típ hay motip mới đúng?

Từ điển tiếng Việt ghi mô típ, tách hai âm tiết và có dấu. Khi muốn giữ nguyên chữ gốc thì viết motif. Cách viết “motip” là lai giữa hai kiểu, không nên dùng trong bài văn.

Lần tới nghe ai chê “lại mô típ cũ”, hãy nhớ rằng Tấm Cám cũng đứng trên những mô típ có mặt ở rất nhiều truyện khác, vậy mà vẫn được kể mãi. Cái làm truyện cũ hay hay nhàm là cách kể, không phải bản thân mô típ.