Mở bài Lặng lẽ Sa Pa hay nhất – 14 mẫu trực tiếp, gián tiếp, nâng cao

Lặng lẽ Sa Pa là truyện ngắn tiêu biểu của Nguyễn Thành Long, ra đời năm 1970. Chỉ qua một cuộc gặp chừng ba mươi phút trên đỉnh Yên Sơn, nhà văn đã làm hiện lên chân dung người thanh niên coi trạm khí tượng cùng bao người đang lặng thầm góp sức cho đất nước. Đó cũng là vẻ đẹp mà bài viết này muốn làm sáng tỏ.

Nguyễn Thành Long (1925–1991) là cây bút quen thuộc của mảng truyện ngắn và kí, có lối viết nhẹ nhàng, trong trẻo. Truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa của ông kể về chuyến xe khách vượt đèo qua Sa Pa và cuộc gặp tình cờ giữa một họa sĩ đã có tuổi, một nữ kĩ sư nông nghiệp trẻ với chàng trai hai mươi bảy tuổi giữ trạm một mình trên đỉnh Yên Sơn quanh năm mây phủ. Từ cuộc gặp ngắn ngủi ấy, người đọc nhận ra một điều giản dị mà sâu xa: nơi tưởng như vắng lặng nhất lại có những người đang làm việc hăng say và có ích nhất. Bài viết sau sẽ đi vào phân tích vẻ đẹp đó.

Mùa hè năm 1970, Nguyễn Thành Long có chuyến đi dài ngày lên Lào Cai, đúng lúc miền Bắc vừa dựng xây cuộc sống mới vừa dốc sức chi viện cho chiến trường miền Nam. Từ những gì tận mắt chứng kiến, ông viết nên truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa, sau đó in trong tập Giữa trong xanh (1972). Thiên truyện không có tiếng súng, không có cảnh lao động ồn ào, mà chỉ là một buổi sáng trên đèo, vậy mà vẫn thấm đẫm không khí của thời đại: ai cũng mong đem phần sức lực của mình hòa vào việc chung. Hãy cùng tìm hiểu những con người đáng mến ấy qua trang văn của Nguyễn Thành Long.

Có những nhà văn đi tìm cái gay gắt, dữ dội của đời sống; Nguyễn Thành Long lại thích lắng nghe những điều dịu dàng, kín đáo. Truyện của ông thường mang dáng dấp của một trang kí, ít biến cố, nhiều suy ngẫm, và lấp lánh chất thơ từ cảnh vật lẫn lòng người. Lặng lẽ Sa Pa là minh chứng rõ nhất cho lối viết ấy. Câu chuyện chỉ xoay quanh một lần dừng xe bên đường, nhưng qua đôi mắt người họa sĩ già, người đọc được gặp một thế giới con người say mê công việc, sống chân thành và biết quan tâm tới người khác.

Nhắc đến Sa Pa, nhiều người nghĩ ngay tới sương mù, rừng thông và những ngày nghỉ ngơi thư thả. Nguyễn Thành Long chọn cho truyện ngắn của mình cái tên Lặng lẽ Sa Pa, như muốn giữ nguyên ấn tượng tĩnh lặng đó. Nhưng đọc hết câu chuyện, ta mới hiểu nhan đề còn một lớp nghĩa khác: đằng sau vẻ yên ả của vùng núi cao, “có những con người làm việc và lo nghĩ như vậy cho đất nước”. Chính sự đối lập giữa cái lặng lẽ bên ngoài và nhịp sống sôi nổi bên trong đã làm nên sức hấp dẫn của thiên truyện.

Những năm sáu mươi, bảy mươi của thế kỉ trước, văn học miền Bắc dành nhiều trang viết cho con người lao động mới. Nếu Huy Cận trong Đoàn thuyền đánh cá đã vẽ nên khí thế ra khơi rộn rã của người dân chài, thì Nguyễn Thành Long lại hướng ngòi bút về những người làm việc âm thầm nơi núi cao, ít ai biết đến. Truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa không có tiếng hò hay khung cảnh tập thể, chỉ có anh thanh niên khí tượng một mình bên máy móc, ông kĩ sư ngồi rình ong trong vườn su hào, một nhà khoa học kiên nhẫn đợi sét suốt bao năm. Vẻ đẹp của họ là điều đáng để chúng ta cùng suy ngẫm.

Thanh Hải, trong những ngày cuối đời, từng ước mình hóa thành một mùa xuân nhỏ bé, lặng lẽ góp vào mùa xuân lớn của quê hương. Ước nguyện ấy, trước đó chừng mười năm, đã được Nguyễn Thành Long gửi vào những nhân vật có thật như ngoài đời của truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa. Chàng trai đo mưa, đo gió trên đỉnh Yên Sơn, người kĩ sư trồng rau, người cán bộ kiên trì vẽ tấm bản đồ sét đều không cần ai biết tên, chỉ cần công việc của mình có ích. Tìm hiểu tác phẩm, ta sẽ hiểu thế nào là sống cống hiến một cách tự nhiên, không phô trương.

Hạnh phúc là gì? Với nhiều người, đó là được sống đủ đầy, được ở gần người thân. Nhưng cũng có những người tìm thấy niềm vui ở chỗ biết mình đang làm một việc có ích, dù việc ấy diễn ra ở nơi xa xôi, vắng vẻ nhất. Chàng trai làm khí tượng mà Nguyễn Thành Long dựng nên trong truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa là một người như thế. Sống một mình giữa mây núi, anh vẫn yêu đời, ngăn nắp và luôn nghĩ cho người khác. Từ nhân vật ấy, nhà văn gửi đến người đọc một quan niệm sống đẹp mà đến nay vẫn còn nguyên giá trị.

Có một chi tiết nhỏ trong truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa khiến người đọc vừa buồn cười vừa thương: chàng trai mới lên nhận việc trên đỉnh núi đã kéo một khúc cây chắn ngang đường, chỉ để được dừng xe gặp người, nghe người nói chuyện. Nỗi “thèm người” ấy cho thấy cái giá của công việc anh đang làm. Thế nhưng bốn năm sau, khi gặp hai vị khách từ dưới xuôi lên, anh đã là người bình thản, tự tin, coi công việc như một người bạn. Từ hành trình của nhân vật, Nguyễn Thành Long mở ra câu chuyện về sức mạnh tinh thần của con người lao động.

Trong truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa, chàng trai trên đỉnh Yên Sơn chỉ có mặt chừng một bữa trà, nhưng là nhân vật để lại dấu ấn sâu nhất. Bác lái xe giới thiệu anh là “một trong những người cô độc nhất thế gian”, vậy mà khi gặp, người họa sĩ cùng cô gái trẻ lại thấy một người cởi mở, hiếu khách và rất mực yêu nghề. Ở tuổi hai mươi bảy, anh làm công tác khí tượng kiêm vật lí địa cầu trên đỉnh Yên Sơn, ngày đêm đo gió, đo mưa, báo về xuôi đúng giờ. Phân tích nhân vật này, ta sẽ thấy ngòi bút Nguyễn Thành Long dựng được một hình mẫu con người lao động mới thật sống động.

Người dẫn dắt câu chuyện trong truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa không phải anh thanh niên mà là ông họa sĩ già. Trên hành trình ngót bốn trăm cây số rời xa Hà Nội, khi bắt gặp chàng trai trên đỉnh Yên Sơn, ông biết đó là một mẫu người hiếm có. Tác giả viết về cảm giác của ông: “Người con trai ấy đáng yêu thật, nhưng làm cho ông nhọc quá.” Câu văn cho thấy cả niềm vui lẫn nỗi trăn trở của người nghệ sĩ khi muốn ghi lại cái đẹp. Qua nhân vật ông họa sĩ, Nguyễn Thành Long gửi gắm nhiều suy nghĩ về nghệ thuật và cuộc đời.

Ngay từ những trang đầu truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa, Nguyễn Thành Long đã dẫn người đọc vào một vùng núi đẹp như tranh: nắng sớm len vào rừng, mây cuộn tròn lăn trên những tán lá, hoa nở rực rỡ giữa mùa hè. Nhưng cảnh sắc ấy chỉ là phông nền để những con người nơi đây hiện lên. Người trực trạm khí tượng trên núi, ông kĩ sư mải mê với vườn su hào, người cán bộ ngày đêm nghiên cứu sét, mỗi người một việc nhưng chung một tấm lòng. Bài viết sẽ làm rõ sự hòa quyện giữa thiên nhiên thơ mộng và con người đáng quý trong tác phẩm.

Người cầm bút chân chính không chờ cái đẹp tự tìm đến; họ phải lặn vào đời sống để nhận ra những vẻ đẹp khuất lấp mà người khác thường đi ngang qua. Thạch Lam từng nhắc đến công việc ấy của nhà văn, và Nguyễn Thành Long là một người đã làm điều đó rất tận tụy. Truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa, ra đời từ chuyến lên Lào Cai mùa hè 1970, chính là kết quả của một lần phát hiện như vậy. Giữa vùng núi chỉ quen được biết như chốn nghỉ dưỡng, nhà văn tìm thấy những người mê việc, quên mình vì cái chung. Phát hiện ấy làm nên giá trị nhân văn bền lâu của thiên truyện.

Con người sợ nhất có lẽ là cô đơn. Thế nhưng có những người sống một mình giữa núi cao mà không hề thấy mình lẻ loi, bởi trong lòng họ luôn có công việc, có những người đang chờ kết quả lao động của họ. Người thanh niên mà Nguyễn Thành Long khắc họa trong Lặng lẽ Sa Pa từng nói một câu thật giản dị: “Vả, khi ta làm việc, ta với công việc là đôi, sao gọi là một mình được?” Câu hỏi ấy chứa đựng cả một quan niệm sống. Đi vào tác phẩm, ta sẽ hiểu vì sao một người làm khí tượng nơi đỉnh Yên Sơn lại khiến ông họa sĩ già trăn trở và khiến bao thế hệ học trò cảm phục.