Mặt mo là cách nói khẩu ngữ để chê kẻ mặt cứ trơ trơ, chẳng biết ngượng: làm điều sai hay điều đáng ngượng mà mặt vẫn tỉnh bơ, thậm chí còn cãi lại. Đây là lời chê, gần nghĩa với mặt dày, trơ trẽn. Chữ mo trong đó chính là mo cau, phần bẹ cứng bọc ngoài buồng cau.
| Nghĩa ngắn | Trơ trẽn, không biết xấu hổ (khẩu ngữ, có ý chê) |
| Gốc từ | Thuần Việt: mặt + mo (bẹ cau khô, cứng) |
| Loại từ | Danh từ (cái mặt mo); hay dùng như tính từ (mặt mo thật) |
| Đồng nghĩa | mặt dày, mặt trơ, trơ trẽn, mặt dạn mày dày |
| Trái nghĩa | biết xấu hổ, biết ngượng, hổ thẹn |
Cái mặt mo bị chê vì điều gì?
Người ta không gọi ai là mặt mo chỉ vì họ làm sai. Lời chê này nhắm vào thái độ sau khi sai: biết rõ mình có lỗi, ai cũng thấy, mà gương mặt vẫn không đổi sắc, không một lời xin lỗi. Từ điển mở Wiktionary tiếng Việt giảng ngắn gọn là người trơ ra không biết thẹn; các từ điển Việt – Anh dịch là shameless face, brazen face.
Vài tình huống điển hình:
- Mượn tiền mãi không trả, gặp lại vẫn hỏi mượn thêm: “Đúng là mặt mo!”
- Chen hàng trước mặt cả chục người rồi quay lại cười như không có gì.
- Nhận vơ công của bạn trong bài thuyết trình nhóm, bị phát hiện vẫn giữ nguyên câu chuyện.
Giữa bạn bè thân, chữ này đôi khi được nói nửa đùa: “Ăn hết phần bánh của tao mà còn hỏi bánh đâu, mặt mo thế!” Giọng đùa làm lời chê nhẹ đi, nhưng với người lạ hay người lớn tuổi thì nó vẫn là lời xúc phạm.
Họ hàng của mặt mo: mặt dày, trơ trẽn
| Cách nói | Sắc thái | Ví dụ |
|---|---|---|
| Mặt mo | Khẩu ngữ, dân dã, chê thẳng | Cái mặt mo của nó chẳng biết đỏ là gì |
| Mặt dày | Khẩu ngữ, phổ biến nhất, đôi khi dùng tự trào | Đành mặt dày nhờ thêm lần nữa |
| Trơ trẽn | Dùng được cả trong văn viết, chê nặng | Một lời nói dối trơ trẽn |
| Mặt dạn mày dày | Thành ngữ, nhấn sự lì lợm đã thành tật | Bị nhắc bao lần vẫn mặt dạn mày dày |
Ở phía ngược lại là những từ chỉ người còn biết ngượng: xấu hổ, ngượng ngùng, hổ thẹn. Nhà nho xưa gọi gốc của cảm giác ấy là chữ sỉ, nằm trong cặp liêm sỉ, biết thẹn với điều sai. Người mặt mo, xét cho cùng, là người đã để mất cái phản xạ đỏ mặt mà bài giải nghĩa chữ hổ thẹn nói tới.
Một chỗ hay dùng sai: mặt mo không phải là “mặt lạnh”. Người ít biểu lộ cảm xúc, nghiêm nghị, hay được gọi là mặt lạnh hoặc mặt lạnh như tiền; gán cho họ chữ mặt mo là vô tình buộc họ tội trơ trẽn.
Từ tấm mo cau đến khuôn mặt không biết đỏ
Mo là phần bẹ bao lấy buồng cau. Khi rụng xuống và khô đi, mo cau dày, dai, mặt ngoài nhẵn bóng, màu nâu bạc. Ở làng quê, mo được tận dụng làm đủ thứ: quạt mo, gàu tát nước, tấm lót gói cơm nắm, thậm chí làm “xe” cho trẻ con ngồi lên để bạn kéo đi chơi. Cái quạt mo còn đi vào bài ca dao vui quen thuộc: Thằng Bờm có cái quạt mo.
Wiktionary bản tiếng Anh xếp mặt mo vào nhóm từ phái sinh của mo (bẹ cau), nhưng không giải thích vì sao. Cách hiểu dễ nhớ nhất là: gương mặt ấy như được bọc một lớp mo cau, cứng và dày, không đổi sắc trước lời trách. Người biết ngượng thì đỏ mặt, còn tấm mo cau thì không đỏ được bao giờ. Hình ảnh này khớp với mặt dày, mặt trơ, những từ cũng lấy độ “dày, cứng” của mặt để nói sự thiếu xấu hổ.
Vì là lời chê dân dã, mặt mo hợp với văn kể chuyện, lời thoại nhân vật, bình luận đời thường. Trong bài nghị luận, nên thay bằng thiếu tự trọng, không biết xấu hổ cho trang trọng hơn.
Dùng chữ mặt mo đúng lúc, đúng người
Mặt mo có phải từ tục không?
Không. Đây là từ khẩu ngữ có ý chê, không chứa nghĩa tục. Tuy vậy, nói với người lạ hoặc người lớn tuổi thì vẫn là thiếu lịch sự.
Mặt mo và mặt dày khác nhau thế nào?
Nghĩa gần như nhau. Mặt dày phổ biến hơn và hay được dùng tự trào (“đành mặt dày xin thêm”); mặt mo dân dã hơn, thường dùng để chê người khác.
Mặt mo tiếng Anh là gì?
Có thể dịch là shameless, brazen hoặc cụm brazen face. Câu “Đúng là mặt mo!” có thể chuyển thành “How shameless!”
Có nên dùng mặt mo trong bài văn không?
Chỉ nên dùng trong lời thoại nhân vật hoặc khi kể chuyện bằng giọng đời thường. Văn nghị luận nên chọn cách nói trung tính như “không biết xấu hổ”, “thiếu tự trọng”.