Mạch lạc là trật tự hợp lí giữa các ý, các phần trong một lời nói hay một văn bản: các câu cùng hướng về một chủ đề và nối tiếp nhau theo một trình tự người nghe theo kịp. Trong môn Ngữ văn, mạch lạc trong văn bản được học cùng liên kết; ngoài đời, khen ai “nói năng mạch lạc” là khen người đó trình bày rành rọt, đâu ra đấy.
| Khái niệm | Sự thống nhất về chủ đề và trình tự hợp lí giữa các câu, đoạn, phần |
| Thuộc | Tiếng Việt, phần văn bản (học cùng liên kết ở Ngữ văn 7, ôn lại ở lớp 10) |
| Dấu hiệu | Mọi phần xoay quanh một chủ đề; ý trước dẫn đến ý sau; không có câu lạc đề |
| Gốc từ | Hán Việt 脈絡: mạch (mạch máu) + lạc (đường gân nối, sợi) |
Mạch lạc: từ mạch máu đến mạch văn
Chữ mạch (脈) là mạch máu, rộng ra là những đường chảy liền nhau như mạch nước ngầm, mạch đất. Chữ lạc (絡) là sợi, là thứ quấn, nối các phần lại với nhau. Từ điển Hán Việt giảng mạch lạc theo hai nghĩa: ống dẫn máu trong cơ thể, và sự sắp xếp có thứ tự, liên hệ với nhau. Tiếng Việt chỉ giữ nghĩa thứ hai, nhưng hình ảnh của nghĩa thứ nhất vẫn rất đắt: một văn bản mạch lạc giống một cơ thể có máu chạy thông suốt, ý nào cũng được nuôi bởi chủ đề chung.
Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học tách hai cách dùng:
- Danh từ: trật tự hợp lí giữa các ý, các phần trong nội dung diễn đạt. Ví dụ: câu cú lộn xộn, chẳng có mạch lạc gì.
- Tính từ: (cách diễn đạt) rành mạch, gãy gọn, từng đoạn từng ý rõ ràng. Ví dụ: sắp xếp lại các ý cho mạch lạc.
Sách Ngữ văn dùng mạch lạc như một tính chất của văn bản. Ở chương trình mới, học sinh gặp “mạch lạc và liên kết của văn bản” trong phần thực hành tiếng Việt lớp 7 (sách Kết nối tri thức, các bài 7 và 8), rồi lớp 10 học tiếp cách nhận ra và sửa lỗi về mạch lạc và liên kết. Danh sách những bài ấy có ở trang ôn tập cuối năm Ngữ văn 7 sách Kết nối.
Mạch lạc khác liên kết thế nào?
Hai khái niệm đi cặp với nhau nên rất dễ gộp làm một. Cách tách đơn giản nhất: mạch lạc nằm ở ý, liên kết nằm ở chữ.
| Tiêu chí | Mạch lạc | Liên kết |
|---|---|---|
| Thuộc tầng nào | Nội dung, logic bên trong | Hình thức, từ ngữ trên bề mặt |
| Trả lời câu hỏi | Các ý có cùng chủ đề và đi đúng thứ tự không? | Các câu được nối với nhau bằng phương tiện gì? |
| Biểu hiện | Chủ đề thống nhất; trình tự thời gian, không gian, nhân quả, từ chung đến riêng | Phép lặp, phép thế, phép nối, từ ngữ liên kết |
| Thiếu thì sao | Văn lan man, lạc đề, nhảy cóc | Câu rời rạc, đọc thấy hẫng, lặp từ vụng |
Một đoạn văn có thể đủ từ nối mà vẫn không mạch lạc. Thử đọc: “Em rất thích mùa hè. Vì thế, bố em là kĩ sư. Ngoài ra, con mèo nhà em màu trắng.” Từ nối có đủ (vì thế, ngoài ra) nhưng ba câu nói ba chuyện chẳng dính gì nhau. Ngược lại, mạch lạc mà thiếu liên kết thì ý vẫn đúng nhưng câu đọc rời rạc. Muốn ôn các phương tiện nối câu, xem bài phép lặp, phép thế, phép nối trong đoạn văn.
Bốn dấu hiệu của một văn bản mạch lạc
- Có một chủ đề xuyên suốt. Từ nhan đề đến câu cuối đều xoay quanh một vấn đề. Mỗi đoạn có một ý nhỏ, các ý nhỏ cùng phục vụ ý lớn.
- Các phần đi theo một trình tự rõ. Có thể là thời gian (trước, sau), không gian (gần, xa; ngoài, trong), nhân quả (vì, nên), hay từ khái quát đến cụ thể. Điều quan trọng là người đọc nhận ra được trình tự ấy.
- Không có câu, đoạn lạc khỏi chủ đề. Một chi tiết hay đến đâu mà không phục vụ chủ đề thì vẫn làm đứt mạch.
- Ý sau tiếp nối ý trước. Đọc xong một đoạn, người đọc đoán được vì sao đoạn kế tiếp xuất hiện; không có chỗ “nhảy cóc” khiến phải đọc lại.
Cách tự kiểm tra nhanh khi viết: tóm mỗi đoạn bằng một câu, rồi đọc liền các câu tóm tắt ấy. Nếu chúng nối thành một chuỗi hợp lí, bài đã mạch lạc; nếu có câu “lạc loài”, đó là đoạn cần sửa hoặc bỏ. Lỗi ngược lại, câu văn vấp váp, rườm rà dù ý đúng, được bàn ở bài cách gỡ những câu văn lủng củng.
Đọc mạch lạc trong Bạn đến chơi nhà và Bình Ngô đại cáo
Bạn đến chơi nhà (Nguyễn Khuyến). Bài thơ tám câu đi theo một mạch rất rõ. Câu đầu báo tin vui: lâu lắm bạn mới tới. Sáu câu giữa kể lần lượt những thứ lẽ ra đem đãi bạn mà đều không có: trẻ đi vắng, chợ thì xa, ao sâu khó bắt cá, vườn rộng khó đuổi gà, rau quả chưa đến lúc ăn, đến miếng trầu cũng không. Câu cuối lật lại tất cả: chỉ cần có “ta với ta”. Chủ đề (tình bạn quý hơn mọi lễ vật) giữ nguyên từ đầu đến cuối, còn trình tự kể dồn dần để câu kết bật lên. Mạch lạc ở đây chính là thứ tạo ra cái bất ngờ. Phần đọc hiểu đầy đủ có trong bài soạn Bạn đến chơi nhà.
Bình Ngô đại cáo (Nguyễn Trãi). Bài cáo dài nhưng bố cục mạch lạc theo lối lập luận: mở bằng tư tưởng nhân nghĩa và chủ quyền của Đại Việt làm tiền đề; tiếp theo vạch tội ác của giặc Minh; rồi kể quá trình khởi nghĩa từ những ngày gian khổ đến lúc toàn thắng; cuối cùng tuyên bố nền độc lập và rút ra bài học. Phần sau luôn dựa vào phần trước: có nhân nghĩa mới có lí do để kể tội giặc, có tội giặc mới có cuộc khởi nghĩa chính nghĩa. Học sinh lớp 10 có thể đối chiếu với bài soạn Bình Ngô đại cáo lớp 10.
Hai văn bản rất khác nhau, một bài thơ đùa vui, một áng văn chính luận, nhưng cùng cho thấy: mạch lạc không phải là viết khô cứng theo dàn ý, mà là để người đọc đi từ ý này sang ý kia không bị lạc.
Luyện nhận ra và sửa lỗi mạch lạc
Câu 1: Cho đoạn văn “Sáng nay em dậy sớm. Em đánh răng, rửa mặt. Hà Nội có nhiều hồ đẹp. Rồi em ăn sáng và đi học.” Đoạn văn có mạch lạc không, vì sao?
Đáp án: Không mạch lạc. Các câu 1, 2, 4 kể việc buổi sáng theo trình tự thời gian, riêng câu 3 nói về hồ ở Hà Nội, lạc khỏi chủ đề. Bỏ câu 3 (hoặc chuyển sang một đoạn khác nói về đường đi học) thì đoạn văn liền mạch.
Câu 2: Sắp xếp các câu sau thành đoạn văn mạch lạc: (a) Cuối cùng, cây ra hoa vàng rực. (b) Mùa xuân, mẹ gieo hạt cúc xuống luống đất. (c) Ít lâu sau, mầm non nhú lên. (d) Mẹ tưới nước đều mỗi chiều.
Đáp án: b – d – c – a. Đoạn văn đi theo trình tự thời gian, từ lúc gieo hạt, chăm sóc, nảy mầm đến khi ra hoa. Các từ ít lâu sau, cuối cùng là dấu hiệu giúp sắp xếp.
Câu 3: Đoạn “Đọc sách giúp mở rộng hiểu biết. Tuy nhiên, đọc sách giúp ta thư giãn.” mắc lỗi về mạch lạc hay liên kết?
Đáp án: Lỗi liên kết. Hai câu cùng chủ đề (lợi ích của đọc sách) nên ý vẫn mạch lạc, nhưng từ nối tuy nhiên chỉ quan hệ đối lập, dùng sai chỗ. Sửa thành Ngoài ra hoặc Không những thế.
Câu 4: Trong bài văn nghị luận về lòng biết ơn, đoạn thứ hai kể chuyện một chuyến du lịch biển rất vui nhưng không nhắc đến ai cần biết ơn. Nên sửa thế nào?
Đáp án: Đoạn này đứt khỏi chủ đề nên làm bài mất mạch lạc. Cách sửa: giữ chuyến đi nhưng đổi điểm nhìn, ví dụ kể về người đã đưa mình đi, người lái đò, người dọn bãi biển, rồi rút ra ý về lòng biết ơn; nếu không gắn được, bỏ hẳn đoạn văn.
Mạch lạc khi nói, khi viết và khi làm bài
Mạch lạc trong văn bản là gì?
Là tính chất của văn bản khi mọi câu, đoạn, phần cùng hướng về một chủ đề và nối nhau theo một trình tự hợp lí. Nhờ đó người đọc hiểu văn bản nói về điều gì và theo kịp từ đầu đến cuối.
Nói năng mạch lạc nghĩa là gì?
Là trình bày điều mình nghĩ rõ ràng, có đầu có cuối: nói ý chính trước, rồi lần lượt các ý phụ, không vòng vo hay chen chuyện khác. Khi thuyết trình, chia ý thành “thứ nhất, thứ hai, cuối cùng” là cách đơn giản để nói mạch lạc hơn.
Từ trái nghĩa với mạch lạc là gì?
Các từ gần nghĩa trái thường dùng: lộn xộn, rối rắm, lan man, tản mạn, rời rạc. Đồng nghĩa hoặc gần nghĩa: rành mạch, rõ ràng, chặt chẽ, gãy gọn.
Mạch lạc tiếng Anh là gì?
Trong ngôn ngữ học, mạch lạc của văn bản được gọi là coherence, còn liên kết là cohesion. Khen ai nói mạch lạc thì dùng tính từ coherent hoặc articulate.
Muốn câu văn vừa mạch lạc vừa dễ hiểu, xem thêm rành mạch, sáng sủa và phía ngược như mơ hồ ở các từ cùng nghĩa với rõ ràng.