Mặc cảm là cảm giác âm thầm cho rằng mình kém người khác ở một điểm nào đó, kèm theo nỗi buồn, sự ngại ngần cứ day dứt mãi trong lòng. Người ta có thể mặc cảm vì ngoại hình, vì gia cảnh, vì một lỗi lầm cũ hay vì thành tích học tập. Khác với một thoáng buồn, mặc cảm bám dai và lặng lẽ chi phối cách một người nói năng, lựa chọn, kết bạn.
| Nghĩa | Thầm nghĩ mình không bằng người, thấy buồn và day dứt |
| Loại từ | Danh từ (“nỗi mặc cảm”) và động từ (“mặc cảm về chiều cao”) |
| Các dạng hay gặp | mặc cảm tự ti, mặc cảm ngoại hình, mặc cảm tội lỗi, mặc cảm hoàn cảnh |
| Tiếng Anh | complex; inferiority complex (mặc cảm tự ti) |
| Sắc thái | Trung tính khi mô tả, nhưng chỉ một trạng thái gây khổ cho chính người mang nó |
Mặc cảm hiểu theo từ điển và tâm lý học
Từ điển tiếng Việt giảng mặc cảm là thầm nghĩ rằng mình không được như người và cảm thấy buồn day dứt. Hai chữ “thầm” và “day dứt” là chìa khóa: mặc cảm thường không được nói ra, và nó kéo dài.
Trong tâm lý học, ý niệm gần nhất là inferiority complex, thường dịch là mặc cảm tự ti. Bác sĩ tâm thần người Áo Alfred Adler (1870–1937) là người đặt cảm giác thua kém vào trung tâm học thuyết của mình. Theo cách hiểu của Adler, ai cũng có lúc thấy mình kém cỏi, và cảm giác đó có thể thúc người ta học hỏi, rèn luyện. Chỉ khi nó đông cứng lại, trở thành cái cớ để né tránh, thì mới thành một “phức cảm” chi phối hành vi. Ngày nay giới chuyên môn hay nói về chuyện này qua khái niệm mức độ tự đánh giá giá trị bản thân.
Mặc cảm lộ ra qua những dấu hiệu nào
Không ai tự đeo bảng “tôi đang mặc cảm”. Nó lộ ra gián tiếp, qua những thói quen nhỏ:
- Né tránh đúng một chủ đề: người mặc cảm về giọng nói thì không bao giờ phát biểu, người mặc cảm về nhà nghèo thì ngại mời bạn về chơi.
- Hay tự so sánh và lần nào cũng thấy mình thua.
- Nhận lời khen mà không tin, thậm chí nghĩ người khen đang mỉa mai.
- Đôi khi lại phản ứng ngược: khoe khoang, gay gắt, hơn thua quá mức để che đi chỗ mình thấy yếu.
Dấu hiệu cuối khiến nhiều người bất ngờ. Adler gọi đó là bù trừ quá mức: thay vì co lại, người ta phồng lên.
Vì sao người ta mặc cảm, và cái giá phải trả?
Nguyên nhân hiếm khi chỉ có một. Thường gặp nhất là bị so sánh liên tục từ nhỏ (“con nhà người ta”), bị trêu chọc về ngoại hình, sống trong hoàn cảnh khó khăn hơn bạn bè, hoặc từng mắc một sai lầm bị nhắc đi nhắc lại. Mạng xã hội thêm một tầng nữa: ai cũng đăng phiên bản đẹp nhất của mình, và người xem dễ đem đời thật của mình ra đọ với những khung hình đã chỉnh sửa. Lời chê bai cân nặng, làn da của người khác nghe như đùa nhưng có thể gieo mặc cảm rất lâu.
Cái giá của mặc cảm là những cơ hội bị bỏ lỡ. Một học sinh hát hay nhưng không dám đứng lên sân khấu; một người đi làm giỏi chuyên môn nhưng không dám nhận vị trí mới. Mặc cảm kéo dài cũng làm tăng căng thẳng, lo âu.
Có một dạng cần lưu ý riêng: khi nỗi lo về một khuyết điểm ngoại hình (thường rất nhỏ, người khác hầu như không để ý) chiếm phần lớn suy nghĩ mỗi ngày, khiến người đó soi gương hàng giờ hoặc không dám ra ngoài, đó có thể là dấu hiệu của một rối loạn tâm lý. Trường hợp này cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, không nên tự xoay xở.
Mặc cảm, tự ti và tự trọng thấp khác nhau ở đâu?
| Khái niệm | Phạm vi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Mặc cảm | Gắn với một điểm cụ thể (ngoại hình, gia cảnh, lỗi cũ), có thể có ở người bình thường vẫn khá tự tin | Tự tin khi học nhưng mặc cảm vì răng khểnh |
| Tự ti | Cảm giác thấp kém lan ra nhiều mặt, thành nét tính cách | Việc gì cũng nghĩ mình không làm nổi |
| Mặc cảm tội lỗi | Day dứt vì việc mình đã làm (hoặc nghĩ là đã làm) sai | Áy náy mãi vì lần lỡ lời làm bạn buồn |
Nói gọn: tự ti là “tôi kém”, mặc cảm là “tôi kém ở chỗ này”. Hai thứ hay đi chung nên mới có cụm mặc cảm tự ti; phần chữ Hán và nguồn gốc của chữ tự ti 自卑 được giải thích riêng.
Gỡ dần nỗi mặc cảm trong đời thường
Mặc cảm không biến mất sau một đêm, nhưng có thể nhẹ đi. Bước đầu là gọi đúng tên nó: mình đang mặc cảm về điều gì. Tiếp theo là tách điều đổi được (kĩ năng, kiến thức, cách ăn mặc) khỏi điều không đổi được (chiều cao, xuất thân), rồi dồn sức vào nhóm thứ nhất. Bớt thời gian lướt những tài khoản khiến mình thấy tệ đi cũng là một cách.
Với người xung quanh, cách giúp tốt nhất là đừng đem điểm yếu của bạn ra làm trò đùa. Khi mặc cảm đã ảnh hưởng nặng tới học tập, giấc ngủ hay các mối quan hệ, hãy tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc phòng tư vấn học đường của trường.
Bạn đọc hỏi gì về mặc cảm
Mặc cảm tự ti là gì?
Là trạng thái thấy mình thấp kém hơn người khác, kéo dài và chi phối hành vi, như né tránh giao tiếp, không dám nhận cơ hội. Trong tâm lý học, nó tương ứng với khái niệm inferiority complex.
Mặc cảm ngoại hình là gì?
Là sự lo lắng, xấu hổ về một đặc điểm của cơ thể như cân nặng, làn da, chiều cao. Ở mức nặng, khi nỗi lo chiếm phần lớn thời gian và làm đảo lộn sinh hoạt, cần được bác sĩ hoặc chuyên gia đánh giá.
Mặc cảm tội lỗi là gì?
Là cảm giác day dứt, áy náy kéo dài về một việc mình cho là đã làm sai. Một chút áy náy giúp người ta sửa sai; nhưng tự trách mãi không dứt thì lại thành gánh nặng.
Mặc cảm tiếng Anh là gì?
Thường dùng complex; mặc cảm tự ti là inferiority complex, mặc cảm tội lỗi hay được dịch là guilt hoặc guilt complex.