Lý thuyết là hệ thống những hiểu biết, khái niệm được khái quát lại để giải thích một loại hiện tượng hoặc làm nền cho một môn học, một nghề; nó đứng đối diện với thực hành. Viết lí thuyết hay lý thuyết đều được. Trong lời nói hằng ngày, “trên lý thuyết” còn có nghĩa là “theo tính toán thì vậy, thực tế chưa chắc”.
| Nghĩa ngắn | Kiến thức khái quát, có hệ thống, dùng để giải thích và làm cơ sở cho thực hành |
| Gốc từ | Hán Việt 理說: lí (lẽ, lẽ phải) + thuyết (lời giảng, lời bàn) |
| Loại từ | Danh từ; đôi khi dùng như tính từ (“vật lý lý thuyết”) |
| Tiếng Anh | theory; tính từ theoretical |
Lý thuyết nghĩa là gì?
Hãy nghĩ đến giờ học lái xe. Buổi đầu, người học ngồi trong phòng nghe giảng luật giao thông, biển báo, sa hình; cuối khóa có hẳn một bài thi lý thuyết trước khi được cầm vô lăng ra sân. Phần trong phòng ấy chính là nghĩa thường gặp nhất của chữ lý thuyết: những hiểu biết đã được gom lại, viết ra thành hệ thống, học trước để làm cho đúng.
Từ điển tiếng Việt ghi cho danh từ này hai nét nghĩa:
- Kiến thức có tính lí luận, nói khái quát, làm cơ sở để hiểu và áp dụng vào một ngành, một môn: lý thuyết âm nhạc, lý thuyết phải gắn với thực tế.
- Một công trình trí tuệ có hệ thống, mang tính tổng hợp, nhằm giải thích một loại hiện tượng, và ở một số điểm có thể vẫn còn là giả thuyết: lý thuyết về vụ nổ lớn, lý thuyết tập hợp.
Ngoài ra, lý thuyết còn đứng sau danh từ để chỉ phần nghiên cứu thiên về suy luận, tính toán: vật lý lý thuyết, ngôn ngữ học lý thuyết. Người làm vật lý lý thuyết dùng toán để dựng mô hình, còn người làm thực nghiệm thì đo đạc trong phòng thí nghiệm.
Lý thuyết đứng cạnh lý luận, học thuyết, giả thuyết
| Từ | Chỗ khác | Câu ví dụ |
|---|---|---|
| Lý thuyết | Hệ thống kiến thức khái quát của một môn, một lĩnh vực; đối lập với thực hành | Phần lý thuyết chiếm ba điểm trong bài kiểm tra. |
| Lý luận | Hệ thống quan điểm được tổng kết từ thực tiễn; hay dùng trong khoa học xã hội | Lý luận văn học bàn về bản chất của văn chương. |
| Học thuyết | Hệ thống quan niệm gắn với một người hoặc một trường phái | Học thuyết của Khổng Tử đề cao chữ nhân. |
| Giả thuyết | Điều nêu ra để giải thích, chưa được kiểm chứng | Nhóm em đặt giả thuyết rồi làm thí nghiệm để kiểm tra. |
| Thực hành | Làm thật, áp dụng điều đã học vào việc cụ thể | Học xong lý thuyết, cả lớp xuống phòng thực hành. |
Lý thuyết và lý luận hay bị dùng lẫn, vì cả hai đều là cái “biết” được khái quát. Có thể tạm nhớ thế này: lý thuyết nghiêng về phần kiến thức nền của một môn cụ thể, còn lý luận nghiêng về những quan điểm được rút ra từ thực tiễn đời sống và lao động, thường dùng trong triết học, chính trị, văn học. Viết đề cương nghiên cứu thì người ta nói “cơ sở lý luận của đề tài” chứ ít khi nói “cơ sở lý thuyết”, dù hai cách đều có người dùng.
Giả thuyết thì đứng ở bước trước: một ý kiến đưa ra để kiểm tra. Chữ này còn hay bị viết nhầm với giả thiết, xem bài giả thiết và giả thuyết khác nhau ra sao.
理說: cái lẽ và lời giảng
Chữ lí (理) vốn chỉ việc mài giũa ngọc theo thớ, rồi chuyển sang nghĩa đường vân, thứ tự, và cuối cùng là lẽ, lẽ phải. Nó có mặt trong đạo lí, lí lẽ, nguyên lí, vật lí. Chữ thuyết (說) là nói, giảng giải, bàn bạc, cùng họ với thuyết trình, thuyết phục, diễn thuyết, học thuyết.
Ghép lại, lý thuyết là “lời giảng về cái lẽ của sự vật”. Một từ điển Hán Việt giảng gọn: lời bàn theo lẽ đúng để có thể đem ra làm được. Ý “để làm được” rất đáng để ý, vì nó cho thấy lý thuyết sinh ra không phải để đứng một mình.
Về chính tả, lí thuyết và lý thuyết đều đúng. Từ điển của Viện Ngôn ngữ học đặt mục từ chính ở “lí thuyết” với i ngắn, còn báo chí và đời sống quen “lý” với y dài. Chỉ cần thống nhất một cách trong cùng một bài viết.
“Trên lý thuyết”, “lý thuyết suông” và chữ theory của nhà khoa học
Ra khỏi trang từ điển, chữ lý thuyết mang thêm vài sắc thái mà người học tiếng Việt nên biết:
- Trên lý thuyết / về lý thuyết: theo tính toán, theo quy định là thế, nhưng thực tế có thể khác. “Trên lý thuyết, xe buýt mười lăm phút có một chuyến; trời mưa thì nửa tiếng chưa thấy đâu.”
- Lý thuyết suông: chê người chỉ nói hay mà không làm được. “Bàn chiến thuật cả buổi mà ra sân chạy không nổi, đúng là lý thuyết suông.”
- Thi lý thuyết: phần thi kiến thức, tách khỏi phần thi thực hành, như thi bằng lái hay thi nghề.
Cần cẩn thận với nghĩa thứ hai trong từ điển. Trong các ngành khoa học tự nhiên, một lý thuyết (theory) như thuyết tiến hóa hay thuyết tương đối là hệ thống giải thích đã qua rất nhiều lần kiểm tra, chứ không phải một phỏng đoán. Câu “đó chỉ là lý thuyết thôi” dùng trong đời thường thì được, đem áp lên những lý thuyết khoa học đã vững thì thành hiểu sai. Ông bà ta dặn “học đi đôi với hành” cũng là để lý thuyết không nằm yên trên giấy; những gì đã học mà chưa từng dùng đến thì khó gọi là kiến thức của chính mình.
Lý thuyết qua mấy tình huống quen
Lí thuyết là gì, có khác lý thuyết không?
Không khác. Đây chỉ là hai cách viết của cùng một từ (i ngắn và y dài), nghĩa và cách đọc như nhau.
Lý thuyết và thực hành khác nhau thế nào?
Lý thuyết là phần hiểu: nguyên tắc, khái niệm, công thức. Thực hành là phần làm: đem những điều đó áp vào việc thật. Học bơi mà chỉ đọc sách thì có lý thuyết, xuống nước tập mới là thực hành.
Lý thuyết tiếng Anh là gì?
Danh từ là theory, tính từ là theoretical. “Trên lý thuyết” dịch là in theory, thường đi cặp với in practice (trên thực tế).
Lý thuyết suông là gì?
Là kiểu biết nhiều, nói hay nhưng không làm được hoặc không chịu làm. Cụm này mang ý chê, thường dùng khi lời bàn tính không đi kèm việc làm cụ thể.