Lucid dream là giấc mơ mà người đang ngủ nhận ra rằng mình đang mơ, trong khi giấc mơ vẫn tiếp diễn. Tiếng Việt thường gọi là giấc mơ sáng suốt hoặc mơ tỉnh; còn lucid dreaming là chỉ việc trải qua, hay cố tạo ra, những giấc mơ như vậy. Một số người khi đã “tỉnh” trong mơ còn xoay được hướng đi của câu chuyện, nhưng điều đó không phải lúc nào cũng xảy ra.
| Nghĩa ngắn | Giấc mơ trong đó người mơ biết mình đang mơ |
| Gốc từ | Tiếng Anh: lucid (minh mẫn, sáng rõ) + dream (giấc mơ) |
| Tên tiếng Việt | Giấc mơ sáng suốt, mơ tỉnh, mơ có ý thức |
| Thuộc lĩnh vực | Tâm lý học và khoa học giấc ngủ |
Chữ lucid trong lucid dream từ đâu ra?
Trong tiếng Anh, lucid dùng để khen một đầu óc tỉnh táo hay một lời giải thích rõ ràng. Ghép với dream, nó tạo ra một cụm nghe như nghịch lý: ngủ mà vẫn minh mẫn. Người đặt ra cụm này là Frederik van Eeden, bác sĩ tâm thần kiêm nhà văn người Hà Lan, trong bài báo A Study of Dreams công bố năm 1913. Ông ghi chép hàng trăm giấc mơ của chính mình và tách riêng nhóm giấc mơ mà ông “biết” là mơ.
Hiện tượng thì có trước cái tên rất lâu. Người xưa ở nhiều nền văn hóa đã kể lại chuyện nằm mơ mà vẫn biết đó chỉ là mơ, chỉ là chưa ai đặt cho nó một thuật ngữ gọn như vậy.
Giới nghiên cứu giấc ngủ mô tả lucid dream thế nào?
Theo các tài liệu tâm lý học, điểm cốt lõi chỉ có một: trong lúc mơ, người mơ nhận thức được rằng cảnh vật quanh mình không có thật. Khả năng điều khiển giấc mơ (bay lên, đổi bối cảnh, nói chuyện với một nhân vật) là chuyện thêm vào, không bắt buộc.
Lâu nay nhiều người nghi ngờ đây chỉ là chuyện kể lại sau khi thức. Bước ngoặt đến khi các nhà khoa học nghĩ ra cách “nhắn tin” từ trong mơ ra ngoài: người tham gia hẹn trước rằng hễ nhận ra mình đang mơ thì sẽ đưa mắt sang trái, sang phải theo một nhịp nhất định. Vì mắt vẫn chuyển động trong giai đoạn ngủ mơ, máy đo ghi được tín hiệu ấy trong khi não cho thấy người đó vẫn đang ngủ. Stephen LaBerge là cái tên gắn nhiều nhất với loạt thí nghiệm này từ thập niên 1980.
Chuyện gì diễn ra trong đầu khi ta “tỉnh” giữa giấc mơ?
Phần lớn giấc mơ sáng suốt xuất hiện trong giai đoạn ngủ REM, giai đoạn mắt chuyển động nhanh và giấc mơ sống động nhất. Các chu kỳ REM dài dần về cuối đêm, vì vậy lucid dream hay rơi vào những giờ gần sáng hơn là lúc vừa chợp mắt.
Lý do vì sao lúc thì nhận ra, lúc thì không, vẫn chưa được giải thích trọn vẹn. Giả thuyết được nhắc nhiều là trong giấc mơ sáng suốt, vùng não phía trước, nơi lo việc tự đánh giá và suy xét, hoạt động mạnh hơn so với giấc mơ thường, nên người mơ “bắt” được điểm vô lý trong cảnh mơ. Thói quen cũng có ảnh hưởng: người hay ghi nhớ giấc mơ, hay tự hỏi “mình đang thức hay đang mơ” thường dễ gặp hơn.
Về tần suất, một phân tích tổng hợp năm 2016 gộp nhiều nghiên cứu cho thấy khoảng 55% người từng có ít nhất một giấc mơ sáng suốt trong đời, và khoảng 23% gặp nó đều đặn, ít nhất mỗi tháng một lần. Nghĩa là đây không phải năng lực hiếm có của riêng ai.
Những dấu hiệu cho thấy bạn vừa có một giấc mơ sáng suốt
Người kể lại trải nghiệm này thường mô tả mấy điểm giống nhau:
- Giữa giấc mơ bỗng nảy ra ý nghĩ “khoan, đây là mơ”, thường sau một chi tiết phi lý như đồng hồ nhảy số loạn xạ hay người đã mất xuất hiện.
- Cảm giác rõ nét khác thường: màu sắc, âm thanh, cảm giác chạm như thật.
- Thử làm điều không tưởng và làm được, ví dụ bay qua mái nhà.
- Thức dậy vẫn nhớ khá chi tiết, kể cả suy nghĩ của mình lúc ở trong mơ.
Không ít người vừa nhận ra là mình đang mơ thì giật mình tỉnh luôn. Chuyện đó bình thường, không phải “thất bại”.
Mơ tỉnh, bóng đè và thức giấc giả: ba trải nghiệm dễ lẫn
| Lucid dream | Bóng đè | Thức giấc giả | |
|---|---|---|---|
| Đang ở đâu | Vẫn trong giấc mơ | Ở ranh giới thức – ngủ | Vẫn trong giấc mơ |
| Cảm giác | Biết mình mơ, có khi tự do hành động | Tỉnh nhưng không cử động được, dễ sợ hãi | Tưởng đã dậy, đánh răng, đi học, rồi mới thật sự tỉnh |
| Điểm nhận biết | Ý nghĩ “đây là mơ” | Cơ thể như bị khóa | Không nhận ra mình vẫn mơ |
Ba hiện tượng này có thể nối nhau trong cùng một đêm, nên người mới tìm hiểu hay gọi nhầm. Nếu thấy cảm giác “tỉnh trong mơ” giống cảm giác như đã từng trải qua, nên nhớ đó là hai chuyện khác: déjà vu xảy ra lúc thức. Còn nội dung giấc mơ lấy chất liệu từ đâu thì gần với câu chuyện về tầng ý thức chìm bên dưới hơn.
Ghi chép bên gối về lucid dream
Lucid dreaming là gì, khác lucid dream ở chỗ nào?
Lucid dream là danh từ, chỉ bản thân giấc mơ. Lucid dreaming chỉ hiện tượng hoặc việc thực hành mơ tỉnh. Trong tiếng Việt hai cụm thường được dịch chung là “giấc mơ sáng suốt”.
Lucid dream có nguy hiểm không?
Thỉnh thoảng có một giấc mơ sáng suốt thường không đáng lo. Rủi ro đến từ việc cố luyện quá mức: đặt báo thức giữa đêm để “săn” giấc mơ làm thiếu ngủ, dễ gặp bóng đè, có người thấy lẫn lộn giữa mơ và thực. Người đang có rối loạn giấc ngủ, ác mộng triền miên hay vấn đề tâm lý nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia giấc ngủ trước khi thử bất kỳ kỹ thuật nào.
Có cách nào để lucid dream không?
Hai thói quen hay được nhắc là ghi nhật ký giấc mơ mỗi sáng và tập tự hỏi “mình đang mơ hay thức” trong ngày. Chúng giúp nhớ giấc mơ tốt hơn, nhưng không đảm bảo kết quả. Với học sinh, giữ giấc ngủ đủ quan trọng hơn mọi mẹo săn giấc mơ.
Giấc mơ sáng suốt là gì trong tiếng Việt, có phải mơ giữa ban ngày?
Không. Mơ giữa ban ngày là thả hồn tưởng tượng lúc đang thức. Giấc mơ sáng suốt xảy ra khi đang ngủ thật, chỉ khác là người mơ biết mình đang mơ.