Lục Vân Tiên gặp nạn: Tác giả, hoàn cảnh sáng tác, bố cục, sơ đồ

Lục Vân Tiên gặp nạn là đoạn trích Truyện Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu, từng là bài học trong SGK Ngữ văn 9 chương trình cũ và nay được sách Ngữ văn 9 Cánh diều chọn làm văn bản Tự đánh giá của Bài 2 (Truyện thơ Nôm). Bài viết tổng hợp văn bản, thông tin tác giả, hoàn cảnh ra đời, cách chia đoạn, những điểm đặc sắc về nội dung, nghệ thuật cùng sơ đồ tư duy để em ôn nhanh.

Nội dung văn bản Lục Vân Tiên gặp nạn

Đoạn trích gồm 40 câu lục bát (theo sách giáo khoa). Văn bản dưới đây chia thành ba đoạn theo bố cục để em dễ theo dõi.

Lục Vân Tiên gặp nạn (Nguyễn Đình Chiểu): tác giả, tác phẩm

Đêm khuya lặng lẽ như tờ,
Nghinh ngang sao mọc mịt mờ sương bay.
Trịnh Hâm khi ấy ra tay,
Vân Tiên bị gã xô ngay xuống vời.
Trịnh Hâm giả tiếng kêu trời,
Cho người thức dậy lấy lời phui pha.
Trong thuyền ai nấy kêu la,
Đều thương họ Lục xót xa tấm lòng.

Vân Tiên mình luỵ giữa dòng,
Giao long dìu đỡ vào trong bãi này.
Vừa may trời đã sáng ngày,
Ông chài xem thấy vớt ngay lên bờ.
Hối con vầy lửa một giờ,
Ông hơ bụng dạ, mụ hơ mặt mày.
Vân Tiên vừa ấm chơn tay,
Ngẩn ngơ hồn phách như say mới rồi.
Ngỡ thân mình phải nước trôi,
Hay đâu còn hãy đặng ngồi dương gian.

Ngư ông khi ấy hỏi han,
Vân Tiên thưa hết mọi đàng gần xa.
Ngư rằng: “Người ở cùng ta,
Hôm mai hẩm hút với già cho vui”.
Tiên rằng: “Ông lấy chi nuôi,
Thân tôi như thể trái mùi trên cây.
Nay đà trôi nổi đến đây,
Không chi báo đáp mình nầy trơ trơ”.
Ngư rằng: “Lòng lão chẳng mơ,
Dốc lòng nhơn nghĩa há chờ trả ơn?
Nước trong rửa ruột sạch trơn,
Một câu danh lợi chi sờn lòng đây.
Rày doi mai vịnh vui vầy,
Ngày kia hứng gió đêm nầy chơi trăng.
Một mình thong thả làm ăn,
Khoẻ quơ chài kéo; mệt quăng câu dầm.
Nghêu ngao nay chích mai đầm,
Một bầu trời đất vui thầm ai hay.
Kinh luân đã sẵn trong tay,
Thung dung dưới thế vui say trong trời.
Thuyền nan một chiếc ở đời,
Tắm mưa chải gió trong vời Hàn Giang”.

Giải nghĩa một số từ:

Vời: chỗ nước sâu, xa bờ.
Phui pha: (phương ngữ) nói cho qua chuyện, che lấp sự thật.
Hẩm hút: ăn uống đạm bạc, kham khổ.
Doi, vịnh, chích, đầm: những dải đất, vùng nước ven sông, nơi người dân chài qua lại kiếm sống.
Kinh luân: vốn chỉ việc sửa sang, sắp xếp sợi tơ; nghĩa bóng là tài sắp đặt, tổ chức việc lớn, việc nước.

Thông tin tác giả Nguyễn Đình Chiểu

Nguyễn Đình Chiểu (1822 – 1888), tục gọi là Đồ Chiểu, sinh ở làng Tân Thới, huyện Bình Dương, phủ Tân Bình, tỉnh Gia Định (nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh), còn quê nội ở Thừa Thiên – Huế. Ông đỗ tú tài từ trẻ, nhưng khi đang ở Huế chuẩn bị thi tiếp thì nhận tin mẹ mất. Trên đường về chịu tang, ông lâm bệnh nặng và mù cả hai mắt; người đã đính ước cũng bội hôn.

Vượt lên số phận, Nguyễn Đình Chiểu về Gia Định mở trường dạy học, bốc thuốc chữa bệnh và sáng tác thơ văn. Khi thực dân Pháp đánh chiếm Nam Kì, ông vận động kháng chiến, viết nhiều tác phẩm khóc thương nghĩa sĩ, tố cáo giặc và kiên quyết không hợp tác với chính quyền thực dân cho đến cuối đời ở Ba Tri (Bến Tre).

Thơ văn Nguyễn Đình Chiểu đề cao đạo lí nhân nghĩa, lòng yêu nước; lời thơ mộc mạc, giàu sắc thái Nam Bộ. Tác phẩm tiêu biểu: Truyện Lục Vân Tiên, Dương Từ – Hà Mậu, Ngư Tiều y thuật vấn đáp, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, Chạy giặc… Đọc thêm bài Giới thiệu tác giả Nguyễn Đình Chiểu và tuyển tập thơ Nguyễn Đình Chiểu.

Thông tin tác phẩm Lục Vân Tiên gặp nạn

Đoạn trích Lục Vân Tiên gặp nạn nằm ở đâu?

Truyện Lục Vân Tiên là truyện thơ Nôm dài hơn 2.000 câu lục bát (số câu khác nhau tùy bản), được sáng tác khoảng đầu những năm 50 của thế kỉ XIX. Đoạn trích nằm ở nửa sau của truyện: Vân Tiên trên đường về chịu tang mẹ thì mù cả hai mắt, lộ phí cạn kiệt, và Trịnh Hâm nhận đưa chàng về bằng thuyền.

Hoàn cảnh dẫn tới sự việc trong đoạn trích

Trịnh Hâm vốn là bạn cùng đi thi với Vân Tiên nhưng luôn ghen ghét tài năng của chàng. Nhân lúc Vân Tiên hoạn nạn, hắn dụ tiểu đồng lên bờ, trói vào gốc cây giữa rừng, rồi đưa Vân Tiên lên thuyền và chờ đêm khuya để ra tay. Sự việc mở ra một chuỗi gian truân tiếp theo của Vân Tiên trước khi chàng được sáng mắt, đỗ trạng nguyên và đoàn tụ với Kiều Nguyệt Nga.

Thể loại, phương thức biểu đạt

Thể loại: truyện thơ Nôm, viết bằng thể lục bát.
Phương thức biểu đạt: tự sự là chính, kết hợp miêu tả và biểu cảm.
Ngôi kể: ngôi thứ ba; người kể giấu mình nhưng thái độ yêu ghét bộc lộ rõ qua cách gọi nhân vật (“gã” Trịnh Hâm, “ông chài”, “ngư ông”).

Bố cục Lục Vân Tiên gặp nạn có mấy phần?

Đoạn trích có thể chia làm 3 phần:

Phần 1 (tám câu đầu): Trịnh Hâm gây tội ác – xô bạn xuống sông rồi giả vờ kêu la để che giấu.
Phần 2 (10 câu tiếp theo): giao long dìu Vân Tiên vào bãi; gia đình ông chài vớt lên, sưởi ấm, cứu sống chàng.
Phần 3 (22 câu cuối): Vân Tiên và ông Ngư trò chuyện; ông Ngư mời chàng ở lại và bày tỏ quan niệm sống trong sạch, làm ơn không cần trả.

Nhiều tài liệu gộp phần 2 và phần 3 làm một, khi đó bố cục gồm 2 phần: tội ác của Trịnh Hâm và việc làm nhân đức của ông Ngư.

Giá trị nội dung

Phơi bày tâm địa nham hiểm của Trịnh Hâm – kẻ vì lòng đố kị mà đang tâm hại bạn lúc hoạn nạn.
Ngợi ca tấm lòng nhân hậu, vị tha của gia đình ông Ngư và vẻ đẹp của cuộc sống lao động tự do, trong sạch, ngoài vòng danh lợi.
Đặt thiện và ác cạnh nhau để khẳng định lẽ công bằng; gửi gắm sự tin yêu của nhà thơ đối với phẩm chất của nhân dân lao động.

Giá trị nghệ thuật

Kể chuyện theo lối dân gian: tình tiết sắp xếp hợp lí, diễn biến nhanh gọn, nhân vật bộc lộ qua hành động và lời nói.
Xây dựng hai tuyến nhân vật đối lập rõ rệt, khiến chủ đề thiện – ác nổi bật.
Ngôn ngữ mộc mạc, bình dị, dùng nhiều từ ngữ Nam Bộ; đoạn lời ông Ngư giàu hình ảnh, nhạc điệu nhờ phép đối và từ láy.

Sơ đồ tư duy Lục Vân Tiên gặp nạn

Sơ đồ dưới đây tóm lược sáu ý chính cần nhớ về đoạn trích.

Sơ đồ tư duy đoạn trích Lục Vân Tiên gặp nạn

Tóm tắt Lục Vân Tiên gặp nạn

Mẫu 1 – Tóm tắt Lục Vân Tiên gặp nạn ngắn nhất

Vân Tiên mù lòa, nhờ Trịnh Hâm đưa về quê. Vì ghen ghét tài năng, Trịnh Hâm nửa đêm xô chàng xuống sông rồi giả vờ kêu cứu. Giao long dìu Vân Tiên vào bãi, gia đình ông chài cứu sống chàng. Ông Ngư mời chàng ở lại, nói rằng giúp người không mong trả ơn, và kể về cuộc sống thanh thản của mình trên sông nước.

Mẫu 2 – Tóm tắt Lục Vân Tiên gặp nạn đầy đủ

Trên đường về quê chịu tang mẹ, Lục Vân Tiên bị mù, tiền bạc cạn kiệt. Trịnh Hâm, kẻ vẫn đố kị với chàng, vờ nhận đưa chàng về, lừa trói tiểu đồng trong rừng rồi đưa chàng xuống thuyền. Giữa đêm khuya sương mù, hắn đẩy Vân Tiên xuống sông, sau đó giả vờ kêu trời, đánh thức mọi người và bịa chuyện chàng rủi ro rơi xuống nước. Chàng được giao long đưa vào bãi. Sáng ra, ông chài trông thấy, vội vớt lên; cả nhà người nhóm lửa, người hơ bụng, hơ mặt cho chàng tỉnh lại. Biết rõ cảnh ngộ, ông Ngư mời Vân Tiên ở lại sống cùng. Chàng lo không có gì báo đáp, ông gạt đi, khẳng định làm việc nghĩa không chờ trả ơn và kể về cuộc sống tự do giữa trời nước, không vướng danh lợi của mình.

Lời kết

Lục Vân Tiên gặp nạn ngắn nhưng chứa trọn tư tưởng của Nguyễn Đình Chiểu: lên án cái ác, tin vào cái thiện và trân trọng người lao động. Khi ôn tập, em nên nhớ bố cục ba phần, sự tương phản giữa Trịnh Hâm và ông Ngư cùng nét đặc sắc của ngôn ngữ Nam Bộ.

Xem thêm: